धर्मांतरण म्हणजे काय ?

वर प्रियालींनी म्हणल्याप्रमाणे लेख सविस्तर आहे. अधिक प्रतिक्रीया नंतर देइन. फक्त मला देखील आपण बौद्ध धर्मास त्यात का गोवले ते समजले नाही. एक फक्त वाचले होते ते म्हणजे अशोकाने धर्मांतर केल्यानंतर त्याने व त्याच्या नंतरच्या काळात काही राजांनी बौद्धधर्माचा अथवा त्यातील अहींसेचा अतिरेक केला. अर्थात त्या संदर्भात पण त्यांनी काही ख्रिस्ती-इस्लाम सारखे प्रकार केल्याचे ऐकीवात नाहीत. आंबेडकरांचे कारण वेगळेच होते आणि त्यांचा निर्णय बुद्धीवादी आणि सामाजीक होता असे म्हणावेसे वाटते.

भारताचा विचार केल्यास पूर्वेकडील सात राज्ये जवळजवळ ख्रिस्ती झाल्याचे दिसून येते. असे का झाले असावे? जबरदस्ती आणि अमिष हेच कारण असावे का?

या संदर्भात जे ऐकले त्या प्रमाणे ब्रिटीशांच्या काळात तेथे त्या भागातील लोकांव्यतिरीक्त बाहेरून फक्त मिशनर्‍यांना जायलाच पर्वानगी होती, स्वातंत्र्यानंतर पण बराच काळ तेच राहीले (जसे १९३५ चे कायदे आजही काही बाबतीत लागू करतात - अर्थात घटनेत सामील करून तसे). त्याचा त्यांना अयोग्य पद्धतीने बस्तान बसवायला फायदा झाला. पण ही माहीती ऐकीव आहे, जर कोणाला अधिक माहीती असल्यास सांगावे.

एक ऐकलेली मजेदार गोष्टः डॉ. आनंदी जोशींचा नवरा म्हणजे गोपाळ राव जोशी हा नाटकात दाखवल्याप्रमाणेच तर्कट असामी होता. त्याला पाद्र्यांना धडा शिकवायचा होता म्हणून आपणहून धर्मांतर करायला गेला. चर्चनेपण खूष होवून तसे केले. पाद्र्याबदोबर बाहेर आला आणि जे काही कॅथेलीकखूण (जानव्यासारखी) दिली होती ती भिरकावून म्हणाला की असले सोपस्कार करून माझ्या मनातला धर्म बदलता येइल का? आणि मग कसे फसवले या भावमुद्रेने निघून गेला!

शिवाजीने पण गोव्यातील अत्याचार पाहून ३ पाद्र्यांना पळवून आणून सक्तिने बाटवल्याचे ऐकले आहे. परीणामी नंतर पोर्तुगिजांनी जरा (काळ) नमते घेतले...

(क्षमस्व. हा प्रतिसाद प्रियालीताईंना उद्देशून नाही. केवळ त्यांचा एक मुद्दा उचलून धरून त्याचा थोडा विस्तार अधिक स्वतःची थोडी भर या कारणास्तव त्यांच्या प्रतिसादास जोडला आहे.)

भारताचा विचार केल्यास पूर्वेकडील सात राज्ये जवळजवळ ख्रिस्ती झाल्याचे दिसून येते

असे का झाले असावे? जबरदस्ती आणि अमिष हेच कारण असावे का?

पूर्वेकडील सातही राज्यांबद्दल ठामपणे बोलू इच्छीत नाही, पण निदान मिझोराम, अरुणाचल प्रदेश (पूर्वाश्रमीचे नॉर्थ ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी अर्थात नेफा) आणि कदाचित नागालँड या राज्यांपुरते बोलायचे झाले, तर केवळ ब्रिटिशांनी आपल्या सोयीसाठी (नक्की माहिती नाही, पण बहुधा संरक्षणाच्या सोयीसाठी, बफ़र झोन म्हणून) हे प्रदेश ब्रिटिश इंडियाला जोडले आणि नंतर वारसाहक्काने ते भारताकडे आले, याव्यतिरिक्त ही राज्ये कधी खर्‍या अर्थाने भारताचा भाग होती काय*? या राज्यांतील लोकांशी आपले सांस्कृतिक, राष्ट्रीय अथवा भावनिक (किंवा मुळात धार्मिकसुद्धा! याविषयी नंतर.) बंध आहेत काय? किंवा तसे बंध निर्माण व्हावेत, हे लोक राष्ट्रीय मुख्यप्रवाहात यावेत यासाठी आपण कितीसे प्रयत्न केलेत? ख्रिस्ती मिशनर्‍यांचे सोडा, पण एरवीसुद्धा या लोकांना आपण पूर्वी ब्रिटिशांची वसाहत होतो, आता भारताची वसाहत आहोत, असे जर वाटलेच, तर त्यात त्यांचा दोष मानता येईल काय? आणि आपण कोणाची तरी वसाहत आहोत ही भावना आणि स्वतंत्र / वेगळे व्हायची इच्छा यांच्यात किती अंतर आहे?

*अरुणाचल प्रदेशच्या बाबतीत तर चीनचा हा पारंपारिकतः आपलाच भाग आहे आंणि हक्काने तो चीनकडेच असायला हवा असा दावा आहे. इतका की अरुणाचल प्रदेशमधील लोकांना चीनकडून व्हिसा नाकारला जातो. "चिनी नागरिकांना आपल्याच देशांतर्गत प्रवासासाठी व्हिसाची गरज नाही" असे कारण देऊन. खरे कारण बहुधा एखाद्या अरुणाचल प्रदेशच्या रहिवाश्याच्या भारतीय पासपोर्टवर व्हिसाचा शिक्का मारला तर ती व्यक्ती भारतीय नागरिक आहे असे मान्य केल्यासारखे आणि पर्यायाने अरुणाचली हे भारतीय नागरिक आहेत हे मान्य केल्यासारखे होते, आणि ते आपल्याच (अरुणाचल हा चीनचा भाग आहे या) दाव्यास खंडनात्मक ठरते हे असावे.

ख्रिस्ती मिशनर्‍यांनी या लोकांना बाटवून आणि बाटवता बाटवता "तुम्ही वेगळे आहात, वेगळे व्हा" अशी फूस लावणे सोडून द्या. तो त्यांचा (ख्रिस्ती मिशनर्‍यांचा) पोटापाण्याचा धंदाच आहे. चीनकडूनही यांपैकी काहींना निदान एकेकाळी तरी मिळणार्‍या मदतीचे आणि पाठिंब्याचे सोडून द्या. चीन आपले हितसंबंध राखण्यासाठी काय वाटेल ते करते आणि करत राहणार. पण आपण भारतीयांनी आपल्याच हितसंबंधांच्या दृष्टीने या राज्यांच्या लोकांच्या मनात भारतीयत्वाची भावना रुजवण्याचा, त्यांना आपल्यात आणण्याचा, त्यांना आपलेसे करण्याचा काही तरी प्रयत्न केला आहे का? किंबहुना मुळात आपल्यालाच या राज्यांतले लोक (या राज्यांचे भूभाग नव्हेत!) आपले वाटतात का? (उदा. एखाद्या मराठी माणसाला एखाद्या बंगाली, राजस्थानी किंवा कन्नडिग माणसाबद्दल जी देशबंधुत्वाची, सहभारतीयत्वाची भावना वाटते, तीच एखाद्या मिझोरामीबद्दल वाटते का? या राज्यांत काय आहे, काय चालते याबद्दल आपल्याला कितीशी कल्पना अथवा जाणून घेण्याची इच्छा असते?) मग ख्रिस्ती मिशनर्‍यांना तरी का दोष द्यायचा?

आणि भारताला स्वातंत्र्य मिळून साठ वर्षे होऊन गेली. इतकी वर्षे या लोकांमध्ये आपलेपणाची भावना रुजवायला पुष्कळ होती. इतकी वर्षे त्याबदल काही केले नाही, आणि आता हे लोक वेगळे होण्याची मागणी करतील अशी भीती वाटली तेव्हा, खूप उशिरा, खडबडून जाग आली. उपयोग काय? यात कर्मदरिद्रीपणा कोणाचा?

आणि ही जळजळ तरी नेमकी कशाबद्दल आहे? हे लोक वेगळे होण्याची मागणी करतील म्हणून, की ख्रिस्ती झाले म्हणून, की पर्यायाने हिंदू राहिले नाहीत म्हणून? यापैकी तिसरे कारण असले, तर (केवळ नागालँड, मिझोराम आणि कदाचित अरुणाचल प्रदेश याच राज्यांबद्दल बोलायचे झाले तर) यांतील बहुसंख्य मंडळी ही मुळात हिंदू (किंवा मेनस्ट्रीम हिंदू) नेमकी कधी होती (किंवा होती का)? यांच्या ज्या पारंपारिक चालीरीती, धर्मविश्वास, प्रथा वगैरे ज्या होत्या, त्यांना 'हिंदुधर्म' मानता येईल का? (माझ्या कल्पनेप्रमाणे त्या फक्त traditional tribal faiths या प्रकारात मोडाव्यात, हिंदुधर्मात नव्हेत.) मग जे मुळात हिंदू नव्हतेच, ते हिंदू न राहण्याचा प्रश्न कुठे येतो?

('सर्व एतद्देशीय आदिवासी प्रथा या हिंदुधर्मातच मोडतात' या दाव्याला माझ्या मते काही अर्थ नाही. हे म्हणजे आकडे वाढवण्यापुरते एखाद्याला आपल्यात घ्यायचे आणि एरवी वेगळे लेखायचे अशातला प्रकार आहे. शिवाय आपणा मेनस्ट्रीम हिंदूंच्या लेखी हे लोक हिंदू आहेत का यापेक्षा त्या लोकांना आपण 'हिंदू' [म्हणजे जे काही असेल ते] आहोत असे वाटते का, हे महत्त्वाचे.)

मसुराश्रमाबद्दल मी पण असेच (कदाचीत सज्जनगड मासीकच असावे) वाचल्याचे आठवते. पण त्यांनी अत्याचार करून धर्मांतरे केल्याचे ऐकलेले तरी नाही. त्यांची चळवळ ज्यांना बाटवले गेले आहे त्यांना स्वग्रूही आणण्याची होती असे आठवते.

पुरेसे अनुयायी मिळल्यावर त्या भागासाठी स्वतंत्र राजाच्या दर्जाची मागणी करणे.

यात त्यांना स्वतंत्र राज्य म्हणजे स्वतंत्र देश म्हणावयाचे असेल. कारण नॉर्थईस्टचा तो प्रश्न आहे असे म्हणले जाते. यावर अजून लिहू शकेन पण गरज पडल्यास नंतर...

तूर्तास लेख माहितीपूर्ण आणि अभ्यासपूर्ण वाटत नाही. लेखात दिलेले बाकीचे तपशील पडताळून बघायचे कष्ट मी का घ्यावे, हा प्रश्न माझ्या मनात येतो. इतके भरमसाठ तपशील लेखात बिनासंदर्भ दिलेले आहेत. ते अभ्यास करून पडताळण्यास वाक्यागणिक ५-१० मिनिटे तरी लागतील. म्हणजे पूर्ण दिवस खलास, कदाचित पूर्ण आठवडा. त्यामुळे माझ्याकडून इत्यलम् .

तुमच्या मुद्द्यांचा गंभीरपणे विचार का व्हावा हे कळत नाही. योग्य आकडेवारी जमवून, सत्यासत्याची पडताळणी करून, हीच माहिती दिली असती तर अधिक लक्ष देऊन वाचण्यास मला चालना मिळाली असती.

१००% सहमत.

तरीही न रहावुन अजुन थोडेसे तुमच्या लेखाला मदत आचार्य महोदय. एक राहीलेला किंवा मुद्दाम वगळलेला मुद्दा

हिंदुंकडून हिंदुंना अन्याय्य वागणूक, जुलूम, छळ म्हणून पिडीत हिंदुंचे धर्मांतर -

केवळ दलीत म्हणून दुष्काळात देखील सार्वजनीक विहीरी वरून पाणी प्यायला बंदी, देवळात प्रवेश करायला बंदी, जातीवरून विशीष्ट कामे करवणे, सवर्णातील मुलीशी/मुलाशी विवाह केल्याबद्दल खालच्या जातीतील लोकांना जाळणे, त्यांची वस्ती उधळवुन टाकणे. त्यांचे खच्चीकरण करणे. आजही भारताल्या बर्‍याच ठीकाणी हे चालू आहे.

अश्या हिंदु धर्मातील लोकांनी पाळलेल्या जाचक रुढी, परंपरा या कारणामुळे हिंदु धर्म सोडलेल्या लोकांची माहीती, टक्केवारी कुठे मिळु शकेल का हो? का तुमचे म्हणणे आहे की जबरदस्ती धर्मांतर केवळ अन्यधर्मीय करवुन आणतात? आपण होऊन वैतागुन हिंदु धर्म आजतगायत कोणीच सोडला नाही?

हे सगळे शतकानुशतके चालत असुन अजुनही हिंदु चांगलेच बहुसंख्य (दुवा १ , दुवा २)आहेत की नाही? का १००% झाल्याशिवाय स्वस्थ बसणार नाही? का हा प्रतिसाद लिहुन होइस्तवर आत्ताच तुमच्या हातात आलेल्या ताज्या बातमीत भारतात हिंदु अल्पसंख्य झाले आहेत? झाले तर बरे होईल म्हणा जरा सवलती मागता येतील ;-)

असाच मजकूर धर्मभास्कर नावाच्या मासिकात पूर्वी येत असे.

नंदन
मराठी साहित्यविषयक अनुदिनी
(http://marathisahitya.blogspot.com)
प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.
प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.
प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.
प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.
प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.
प्रतिसाद लिहिताना १०% हून अधिक रोमन अक्षरे वापरू नयेत.

मसुराश्रमात शुद्धीकरण म्हणजे धर्मांतरणच ना? म्हणजे ज्यांना बाटवले गेले त्यांचे शुद्धीकरण हेच असावे. मग शुद्धीकरणानंतर त्यांना कोणती जात लावण्यात येत असावी?

इतके भरमसाठ तपशील लेखात बिनासंदर्भ दिलेले आहेत. ते अभ्यास करून पडताळण्यास वाक्यागणिक ५-१० मिनिटे तरी लागतील. म्हणजे पूर्ण दिवस खलास, कदाचित पूर्ण आठवडा. त्यामुळे माझ्याकडून इत्यलम् .

हे बाकी भयंकर आवडलं.

इर्रेलेव्हंट = गैरलागू, (असंबद्ध = इन्-कोहेरन्ट)

मनोगतावरील एक सदस्य जी एस यांनी लिहीलेली सत्यघटनेवर आधारीत कथा 'करार' यासंदर्भात सहज आठवली.
करार
जर्मनीत असताना हे असे काही धर्मांतराचे त्रांगडे माहित नसताना एक फक्त जर्मन बोलणारी महिला लहान मुलीसह घरी आली होती. ही नक्की कोण आहे/काय विकायला आली आहे हे न कळूनही बावळटपणाने तिला आत घेतले. मग मोडक्यातोडक्या जर्मन भाषेत मी भारतीय आहे हे सांगितल्यावर तिने हिंदी भाषेतले 'येशू हाच तुमचा आधार' अशा काहीश्या अर्थाचे पुस्तक काढले आणि ते वाच असे सांगून गेली तेव्हा डोक्यात प्रकाश पडला. माझ्या सहकार्‍याच्या डोक्यात प्रकाश थोडा आधी पडल्यामुळे त्याने मला फक्त तुळू भाषा वाचता येते असे सांगून तिला तुळू भाषेतले पुस्तक शोधायला सांगून कटवले.