महात्म्याचा पराभव

स्वातंत्र्य आणि समाजसुधारणा हे हेतू आपापल्या परीने आणि आपापल्या मताने चालवण्याचा अनेकांनी प्रयत्न केला. पण आपल्याबरोबर प्रचंड जनसमूहाला स्फूर्ती देऊन समाजाचा आणि स्वातंत्र्यलढ्याचा बदलणार्‍यांपैकी जे थोडे होते, पैकी मो. क. गांधी होते.

तसे तपशिलांमध्ये जाता त्यांच्या अनेक कल्पना अव्यवहार्य होत्या, आणि काही चूकही होत्या. उदाहरणार्थ, आर्थिक ग्रामस्वराज ही कल्पना केंद्राधिष्ठित अर्थव्यवस्था असलेला स्वतंत्र भारत कसा चालवू शकला असता हे आकळत नाही. पण सूतकताई करून, खादी वापरून काही फरक पडतो, या कल्पनेने भारावून जाऊन कित्येकांना जोम भरला, तो जोम व्यवहारातलाच होता ना? लैंगिक आकर्षणाचा निग्रह करण्यात नैतिक अधिष्ठान आहे, हे त्यांचे मत अव्यवहार्य आहे, असे मला वाटते. (इतकेच काय, कामेच्छेची पूर्ती हे मानवास सुयोग्य कर्तव्यांपैकी एक आहे असेही मी मानतो.) पण त्यांच्या आत्मनिग्रहात वैयक्तिक नैतिक अधिष्ठान होते, असे मला वाटते. त्याच प्रकारे जातिविषयक तिढा आत्मशुद्धीने नाहिसा होऊ शकतो, हे त्यांचे मत त्यांच्या स्वतःच्या उदाहरणामुळे अक्षरशः खरे आहे, असे प्रत्ययाला येते. पण जाति-जन्य भेदभावात काही लोकांचे हितसंबंध आहेत या व्यवहाराकडे दुर्लक्ष करून कसे चालेल - असा विचार मनात येतो.

जोपर्यंत गांधी हयात होते, तोवर त्यांच्या ओजस्वी व्यक्तिमत्त्वामुळे जे अव्यवहार्य, तेही लोकांनी उचलून धरले. पण त्याबरोबर पूर्वीच्या शिथिल, गतानुगतिक, निराश समाजात जागृती, प्रगतिशीलता, आशा निर्माण होणे शक्य आहे, व्यवहार्य आहे, हेच त्यांनी प्रत्यक्ष दाखवून दिले.

त्यांचे जिवंत उदाहरण डोळ्यांसमोरून मृत्यूने हटवताच लोकांना कळले की इंद्रियनिग्रह, यंत्रविरोधी अर्थकारण, आणि आपल्या हितसंबंधांचा संततुल्य त्याग आपल्याला जमत नाही. म्हणून त्या अव्यवहार्य तत्त्वांच्या होळीत लोकसंग्रह, लोकचैतन्य, आणि एकजुटलेला आशावादही खाक व्हावा, याबद्दल वाईट वाटते.

गांधींच्या स्वप्नरंजनातील राज्य साकारले नाही, ही गांधींशी प्रतारणा झाली असे काही लोक मानतात. वरील उद्धृत लेखात अनेक उत्तम मुद्द्यांत मध्येच किंचित असा सुर किरकिरतो. माझ्या मते ती गांधींशी प्रतारणा नव्हे. पण त्यांनी अपूर्व प्रमाणात साधलेला जनसंग्रह आणि चेतना लुप्त झाली ही प्रतारणा आहे.

>> भारतीय समाजात नक्की गांधीवाद कुठे दिसतो आणि गांधीवादी कुठे दिसतात असे वाटते?

या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी खरंतर भारतीय राजकारणाचा व समाजाचा प्रचंड अभ्यास हवा. तरी माझ्यापरीने उत्तर देण्याचा प्रयत्न म्हणा अथवा मुक्त चिंतन म्हणा :

गांधीवादाची व्याख्या मी तरी केवळ अहिंसा, खादि, सर्वधर्मसमभाव या मधेच सिमीत मानत नाहि. गांधीवादात त्यांच्या राजकिय भुमिकांबरोबरच् अनेक सामाजिक भुमिकाहि येतात. माझ्या मते गांधीनी गुलामगिरीपासून फक्त देशाला मुक्त केलं नाहि तर इथल्या नागरिकांच्या मनातील गुलामगिरी नष्ट केली. त्यांनी दिलेले शस्त्र म्हणजे अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी वापरलेली जिद्द. गांधी कधिहि कोणालाहि "चल देश स्वतंत्र झाला पाहिजे .." असे मागे लागत नसत. त्यांना देश राजकीयरित्या स्वतंत्र होण्यपेक्षा समाज स्वतंत्र होण्यावर विश्वास होता. अर्थात याचे मुळ प्रसिद्ध टिळक-आगरकर वादात आहे. टिळकांना स्वातंत्र्य आधी हवे होते तर आगरकरांना सामाजिक स्वास्थ्य. एकदा का समाज सशक्त झाला की हा सशक्त समाजच स्वातंत्र्य मिळवेल पण अशक्त ,दुबळा कोणत्याहि आधाराशिवाय् उभा राहु न शकणारा समाज जर अपरिपक्व असतानाच स्वतंत्र झाला तर् लवकरच पुन्हा पारतंत्र्यात जाईल.
गांधी या एका व्यक्तीमुळे मध्यममार्ग निघाला. जरी ते आगरकरांना गुरु मानत तरी त्यांनी स्वातंत्र्यचळवळीबरोबर सामाजिक उन्नती चालू केली. प्रत्येकाने आपापल्या क्षेत्रात स्वतंत्र होणे हे पर्यायाने देश स्वतंत्र करण्यासारखे आहे हे तत्व आणि अन्यायाविरुद्ध अविश्रांत लढा देणे त्यांनीच समाजाला शिकवले. त्यानी समाजाला दिलेले सत्याग्रहाचे शस्त्र असे होते की ज्याच्या मनत जिद्द आहे असा कोणीही ते चालवू शकत. अनेक क्रांतिकारी त्याच काळात सशस्त्र क्रांती करत होते आणि तीही तितकीच महत्वाची होती. पण या मुठभर क्रांतिकारकांबरोबरच प्रत्येक नागरिकातील क्रांतिकारक जागवण्याचे काम हे या महात्म्याचेच... गांधीवादाचेच...

भारतीय समाजात गांधीवाद कुठे दिसतो या प्रश्नाचं उत्तर ही घटना म्हणजे गांधीवाद अशी देता येईल का हि शंका आहे.तसं पाहिलं तर, हरितक्रांती, दुग्धक्रांती वगैरे घडवून देशाला या बाबतीत स्वतंत्र करणे हा गांधीवादच.. बाबा आमटेंची प्रत्येक कृती हा गांधीवादच.. गाडगेबाबा ग्राम स्वच्छता योजनेला तुडुंब प्रतिसाद हाहि गांधीवादच... नारायणमुर्ती, मित्तल आदिंनी कोणत्याहि शस्त्रा शिवाय भारताच्या "स्वतंत्र" तेचे प्रदर्शन करणे हा गांधीवादच.. हरभजनवर झालेल्या अन्यायाविरुद्ध व्यक्त केलेली चिड् हा गांधीवादच

वेगवेगळ्या प्रकारे गांधीवाद समाजत विखूरला आहे. त्या गांधीवादाला वापरून समाज घडवणार्‍या महात्म्याची मात्र गेली साठ वर्षे समाज वाट पाहतो आहे.
अजूनहि नेत्याच्या मार्गदर्शनाच्या कुबड्यांची वाट पहाणारा हा समाज पाहिला की गांधी अजून हवे होते याची जाणीव होते.

या महात्म्याला माझे कोटी कोटी प्रणाम!

-ऋषिकेश

अरेरे!
पराभवावर लेख आहे.याच लेखात
माओ-त्से-तुंग सरख्या कपटी नि भामट्या माणसा बरोबर गांधीजींना बसवलेले पाहून वाईट वाटले.
इतकीही त्यांची पातळी खाली नव्हती हे नक्की.
यातच लेखकाचा ज्ञानाच्या बाबतीतला पराभव दिसूनयेतो आहे.
आपला
गुंडोपंत

===========================
मराठी भाषा हा माझा प्राणवायु आहे.
===========================
कोणताही लेख दुसरीकडून नक्कल करून इथे चिकटवताना त्यात संपादन करणे आवश्यक वाटते. नाहीतर वाचताना पदोपदी अडखळायला होते. तसे करणे कंटाळवाणे वाटत असल्यास कृपया त्यासंबंधीचा दुवा देणे जास्त योग्य होईल.
संबंधित त्याबद्दल भविष्यात त्याबद्दल काळजी घेतील अशी अपेक्षा व्यक्त करतो.

===========================
मराठी भाषा हा माझा प्राणवायु आहे.
===========================
वरील लेखातील ’र’ फार ( मटाच्या संस्थ वरील मूळ लेखात चुकीचाच असल्यामुळे) संपादित करणे जरूरूचे आहे असे वाटते.

गांधीवाद ही भारताची जगाला दिलेली देणगी समजावी. पूढील काळात अनेक समस्येवर या विचारांनी तोडगा काढता येईल.

इतर अनेक इझम्स् प्रमाणे, गांधींच्या विचारांच्या बाबतीतही नीरक्षीरविवेक बाळगून, त्यांच्या विचारांची नाळ आपल्या आजच्या आयुष्याशी, आपल्या समाजाच्या प्रश्नांशी जोडता येईल. (धनंजय आणि ऋषिकेश यानी हे मुद्दे विस्ताराने मांडले आहेत. ) गांधींचा निर्बुद्ध तिरस्कार, त्यांची आंधळी व्यक्तिपूजा, आणि त्यांच्या नावाचा मतलबी वापर हे तीनही पर्याय त्याज्य आहेत. योग्य पर्याय म्हणजे त्या तत्वांना आजच्या संदर्भावर घासून पडताळून पाहणे.

नीतीमत्तेसारख्या वैयक्तिक मूल्यांच्या पातळीवर, अंत्योदयासारख्या समाजाच्या उन्नयनाच्या संदर्भात, साधनशुचितेच्या संदर्भात गांधीवाद योग्य. किंबहुना, तिकडे गांधींच्या मार्गदर्शक तत्त्वाना पर्याय नाही. मात्र आर्थिक सुधारणा, संरक्षण , "इंद्रियांवर ताबा" सारख्या बाळबोध गोष्टी यासारख्या बाबतीतले सामाजिक आणि काळाचे संदर्भ केव्हाच बदललेत. त्यामुळे त्याबाबतीतला गांधीवाद अव्यवहार्य किंवा कधीकधी हास्यास्पद ठरतो.

खरे पहायचे तर कुठल्याही शास्त्र-विचार-तत्वप्रणाली -पंथ यांच्याबाबतीत हे खरे नव्हे काय ? जो विचार हरघडी बदलणार्‍या परिस्थितीनुसार लवचिक होऊ शकत नाही, त्याचे आज नाही तर उद्या मरण ठरलेले.

कमरेला पंचा आणि हातात काठी घेणाऱ्या कृश शरीरयष्टीच्या या माणसाने कोणतेही शस्त्र हाती न घेता ब्रिटिशांची सत्ता उलथवली.

असहमत आहे...

आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांची प्रथमाहुती व त्यानंतर स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी केलेली सशस्त्र क्रान्ती व त्यांनी घडवलेले क्रान्तीकारक, ह्याच गोष्टी ब्रिटिशांची सत्ता उलथवण्यास प्रामुख्याने कारणीभूत ठरल्या. गांधींनी देशाकरता काही विशेष केले आहे असे व्यक्तिश: मला तरी वाटत नाही!

पण गांधीजींच्या आंदोलनामुळे भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धाला राष्ट्रीय परिमाण प्राप्त झाले, शिवाय या चळवळीला नैतिक अधिष्ठानही लाभले, हे नाकारता येणार नाही.

असहमत आहे. गांधींच्या कितीतरी अगोदरच आद्य क्रान्तीकारक वासुदेव बळवंत फडके, लोकमान्य टिळक आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि त्यांच्या समकालीन क्रान्तीकारकांमुळे स्वातंत्र्ययुद्धाला राष्ट्रीय परिमाण प्राप्त झाले होते.

'या चळवळीला नैतिक अधिष्ठानही लाभले,' हे म्हणणे अगदीच हास्यास्पद वाटते. म्हणजे स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी स्वातंत्र्यसमराचा जो यज्ञ मांडला होता तो अनैतिक होता, किंवा त्याला काहीही नैतिक अधिष्ठान वगैरे नसून तो केवळ एक पोरखेळ होता, असे लेखकाला म्हणावयाचे आहे की काय?

गेल्या शतकाने जगाला दिलेल्या पाच युगपुरुषांची यादी करायची, तर माओ-त्से-तुंग, माटिर्न ल्युथर किंग, लेनिन, नेल्सन मंडेला यांच्याबरोबरीने महात्मा गांधींचे नाव आदराने घ्यावे लागेल.

माझ्या मते या यादीत गांधींचे नांव असणे उचित ठरणार नाही. त्या ऐवजी स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या नावामुळे वरील यादी अधिक वास्तववादी ठरेल असे मला वाटते!

त्यांच्या पवित्र स्मृतीला देश आदरांजली वाहात असताना महात्माजींकडून आपण काय शिकलो आणि त्यांची शिकवण कितपत आचरणात आणली, याचाही विचार करायला हवा.

क्षमस्व! गांधींच्या स्मृतीस आदरांजली वाहण्यार्‍या देशवासीयात मी नाही. मी वैयक्तिकरित्या त्यांना कोणतीही आदरांजली वगैरे वाहू इच्छित नाही!

इंग्रज गेले आणि आता भारतात शिकून तयार झालेले हुशार आणि होतकरू तरुणही स्वत:लाच 'चले जाव'चा आदेश देत इंग्लंड, अमेरिकेत स्थायिक होऊ लागले.

सहमत आहे..

जे राज्य करतात, त्यांचीच पुढली पिढी परदेशगमनात आघाडीवर असल्याने कोण कोणाला थोपवणार?

जे राज्य करतात केवळ त्यांचीच नव्हे, तर भारतातील बर्‍याचश्या अराजकीय व्यक्तिंचीही पुढची पिढी आज परक्या देशात जाऊन त्यांची चाकरी करण्यात धन्यता मानत असल्याचे माझ्या पाहण्यात आहे.

असो...

तात्या.

न लगे मुक्ति आणि संपदा, मिसळसंग देई सदा!