स्वप्नवासवदत्तम्- लेखकपरिचय

संस्कृत नाटके म्हटली की तोंडात पहिले नाव येते ते कालिदासाचे. एक कालिदास सोडता इतर संस्कृत नाटककारांची नावे फारच कमी जणांना माहित असतात. कदाचित संगीत नाटके पाहिलेल्या पिढीला भास, शूद्रक, विशाखदत्त वगैरे नावे माहित असतील.

मी स्वत: या सर्वांची नाटके वाचलेली नाहीत. मी कालिदासाची शाकुंतल, विक्रमोर्वशीयम, मालविकाग्निमित्रम; विशाखदत्ताचं मुद्राराक्षस आणि भासाची प्रतिज्ञायौगन्धरायण, चारुदत्त, कर्णभार, स्वप्नवासवदत्तम अशी नाटके वाचली किंवा पाहिली आहेत. एक वाचक म्हणून मला सर्वाधिक आवडतो तो -भास’ म्हणूनच त्याने लिहिलेल्या माझ्या अत्यंत आवडत्या 'स्वप्नवासवदत्तम्' या नाटकाची माहिती करून द्यावी या उद्देशाने ही लेखमाला लिहिते आहे. (ही लेखमाला उपक्रमाच्या उद्दिष्टांशी विसंगत वाटल्यास संपादक मंडळाने उडवून टाकावी. )

नाटकाविषयी माहिती देण्यापूर्वी लेखकाचा म्हणजेच भासाचा थोडक्यात परिचय करून देते-
इतर नाटककारांप्रमाणेच भासाचीही वैयक्तिक माहिती उपलब्ध नाही. पण त्याच्या नाटकांतील काही संदर्भांवरून तो इसवीसन पूर्व ५व्या शतकात होऊन गेला असे मानले जाते. सध्या उपलब्ध असलेली इतर संस्कृत नाटके भासाच्या नंतरच्या काळात लिहिली गेली असावीत असे म्हटले जाते. त्यामुळे उपलब्ध नाटकांच्या नाटककारांत भास अग्रस्थानी आहे.

त्याने एकूण १३ नाटके लिहिली असे मानले जाते. त्याच्या या १३ नाटकांना 'भासनाटकचक्र' म्हटले जाते. त्यांपैकी २ नाटके रामायणावर , ६ नाटके महाभारतावर, १ हरिवंशावर, २ लोककथांवर आधारित आहेत. आणि उरलेली २ नाटके उदयनकथेवर आधारित आहेत.

एक नाटककार म्हणून भासाची स्वतःची अशी काही वैशिष्ट्ये आहेत-
त्याच्या नाटकांत 'वास्तवा'चं दर्शन घडते असे म्हणणे कदाचित पूर्णतया योग्य होणार नाही, पण एखाद्या घटनेवर त्याच्या एकेका पात्राच्या मनातली जी आंदोलने त्याने रेखाटलेली असतात ती खचितच वास्तविक असतात, खरी वाटतात. त्याच्या नाटकांतले 'नाट्य' दुहेरी असते. एक पात्रांच्या क्रियाप्रतिक्रियांतून घडणारे आणि ते घडायला कारणीभूत होणारे दुसरे, पात्रांच्या मनात घडणारे नाट्य!

भास त्याचे कुठलेही पात्र पूर्णत: काळ्या रंगात रंगवत नाही. त्याच्या प्रत्येक खलनायकी पात्रात कमी अधिक प्रमाणात दिसणारी grey ची छटा हे भासाचे दुसरे वैशिष्ट्य! त्याच्या कैकेयीच्या घरभेदी वागण्यामागेही एक तर्कसंगत कारण असते, त्याचा कंस वाईट वागत असतो तो नियतीमुळे.

त्याचे सगळ्यात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याने त्याच्या नाटकांत केलेले वेगवेगळे प्रयोग. भास असा एकमेव संस्कृत नाटककार आहे, ज्याने शोकांतिका लिहिल्या. त्याने नाट्यधाराही लिहिल्या. त्याने पंचरात्र हे एक नाटक लिहून पूर्ण महाभारतच बदलून टाकले. अशी कित्येक वैशिष्ट्ये सांगता येतील. कित्येक वैशिष्ट्ये अजून लक्षात यायची असतील.

पुढील लेखांकात नाटकाचे कथानक!

पुढे स्वप्नवासवदत्तम्- कथानक