पाणी

(आज सकाळपासून मी २८० * ६ लिटर पाणी वापरले, कॉफीमुळे.)

त्यापेक्षा वाईन प्यायला असतात तर कमी पाणी वापरले गेले असते!!

खेड्यात जागोजागी दिसणार्‍या हातपंपांच्या ऐवजी जर असे प्ले पंप बसवलेत तर धमाल येईल !!

नक्कीच चांगले होईल. मुले खेळतीलही आणि पाणि कमी काढले जाईल (हा मात्र माझा, होप अगेन्स्ट होप!)

आपल्याकडे या संदर्भात असलेला प्रश्न एका अर्थी अजूनच भिषण आहे. लोकं वाटेल तितके पाणि भूगर्भातून उपसतात. परीणामी पाण्याची पातळी खाली जाते. ती जाग खाडी अथवा समुद्रातील पाणि हळू हळू भरून काढते. परीणामी जमीन क्षारयुक्त/खारी होवून नापीक होवू लागते. नदी जवळच्या भागात नदिचे पाणी शिरूनही आणि उपसलेले पाणि शेतात वाटेल तसे वापरून वॉटर लॉगिंग होऊन कजमिन खराब होते. पण या गोष्टी अदृश्य असतात, एकदम घडत नाहीत, थोडक्यात स्लो पॉयझनींग असते, परीणामी लोकांना त्याचे गांभिर्य कळत नाही. पण नंतर जमिनी नापीक होतात तेंव्हा वेळ निघून गेलेली असते...

हे खरे का? कारण नळाच्या पाण्याच्या आणि बॉटल्ड पाण्याच्या चवीत खूप फरक आढळतो.

अमेरिकेपुरते बोलायचे तर बाटलीतील पाणी हे फूड अँड ड्रग ऍडमिनिस्ट्रेशन सर्टीफाय करते. त्यांचे नियम हे एन्व्हॉयर्नमेंटल प्रोटेक्षन एजन्सी शी त्यांनी मिळते जुळते केले आहेत (इपिए नळाचे पाणी - आणि सेफ ड्रिंकींग वॉटर ऍक्ट पहाते).

पाण्याची चव ही वेगवेगळ्या ठिकाणि वेगवेगळी असते. (म्हणूनच तर १२ गावचे पाणी प्यालय म्हणतात!). नळाचे पाणि पण जागोजागी चवीस वेगळे वाटते. त्यामुळे त्यात नवल ते काहीच नाही.

आणि, अमेरिकेतील ४०% बॉटल्ड वॉटर हे टॅप वॉटर "बॉटल" मधे घालून दिलेले असते. हे जर खरे असेल तर ती फसवणूकच नाही का?

ही जुलै २००७ मधील बातमी वाचा: Pepsi says Aquafina is tap water

तसेच हा नॅशनल जिओग्राफिकचा लेख पहा...

पण का कुणास ठाऊक नळाच्या पाण्याने केलेल्या चहा/कॉफीला विकतच्या पाण्याने केलेली चव काही येत नाही. याचे कारण कदाचित मानसिकतेत असावे.

...त्यात मानवी विस्थापनाबरोबरच कित्येक एकर सुपिक जमीन आणि झाडा-झुडुपांचा नाश होतो....यात कितपत तथ्य आहे?

तथ्य असणारच. सरदार सरोवरासारख्या मोठ्या प्रकल्पांच्या बाबतीत दोन्ही बाजूने बोलणे शक्य होऊ शकेल. मी या विशिष्ठ प्रकल्पाबाबत तेव्हढा अभ्यास केलेला नाही. पण एकंदरीतच आवक्याबाहेर जाईल इतका मोठा प्रकल्प करू नये असे वाटते. विकास (डेव्हलपमेंट) आणि नैसर्गीक संरक्षण (कॉन्झर्वेशन) या बाबत नेहेमीच वाद होतात आणि मला वाटते की दोन्ही कडून टोकाची भुमीका घेतली जाते. दोन्ही बाजूने तडजोड होणे महत्वाचे आहे. कुठल्याही प्रकल्पाच्या बाबतीत एक गोष्ट नक्कीच आहे की थोडे तरी नैसर्गीक साधनसंपत्ती ही लयाला जाणार. महत्वाचे काय ठेवावे की एखादी जात समूळ नष्टच होत नाही आहे ना ते.

सरदार सरोवरासारख्या प्रकल्पांच्या बाबतीत झाडाझुडपांप्रमाणेच (त्याहूनही अधीक) विस्थापितांचे हाल होणार नाहीत ते आणि त्यांना योग्य मोबदला मिळवून देणे हे पहाणे आहे. कोयना प्रकल्पामधील काही विस्थापितांना आजतागायत मोबदला मिळाला नाही असे म्हणले जाते. अशी इतरत्रही उदाहरणे असतील, पण त्यावरून शिकून त्याची काळजी घेणे हे आता या प्रकल्पाच्या विरोधात असलेल्यांनी करावे. कारण नाहीतर ते सुप्रिम कोर्टात पण हरले आहेत. त्यामुळे निदान या बाबत तरी ते वॉच डॉग ची भुमिका बाळगून काही यश (आणि पूण्य/सदीच्छा) पदरात पाडून घेऊ शकतील असे वाटते.

मोठ्या धरणांनी त्या-त्या नद्यांच्या परिसरातली "इकोसिस्टम" पूर्णपणे उध्वस्त होते. हजारो वर्षे अखंड वाहत्या असणा-या नद्यांची पात्रे उघडी पडल्याने तेथे निर्माण झालेल्या अनेक दुर्मिळ वृक्ष, वेली, किटक, प्राणि यांचा समूळ नायनाट होतो हे संशोधकांनी सिद्ध केलं आहे. जगातल्या हजारो मोठाल्या नद्यातली आता केवळ एकच नदी शिल्लक आहे जी अजूनही अखंड वाहते. तिचे नाव विसरलो पण ती तिबेट-चीन-म्यानमार अशी वाहते.

आपला,
(पर्यावरणवादी) भास्कर
आम्ही येथे वसतो.

घराच्या प्रत्येक नळाला येणारा प्रत्येक थेंब हा "पिण्यायोग्य" पाण्याच्या असावा असा एकंदरीत संकेत दिसतो. परंतु ते कितपत योग्य आणि व्यवहार्य आहे?

तसे असणे अपरीहार्य आहे.

घरात येणार्‍या एकूण् पाण्यापैकी किती टक्के पाणी आपण पिण्यासाठी (अधिक स्वयंपाकासाठी) वापरतो? आणि किती टक्के पाणी इतर गोष्टींसाठी (स्नान, मल-मूत्र विसर्जन, कपडे धूणे, भांडी घासणे, बागकाम इ.) वापरतो याचा कोणी अभ्यास केला आहे काय्?

आता आपल्या वरील विधानासंदर्भातः नळाने येणारे पाणी कशासाठी, कोण कधी वापरेल यावर बंधन कसे घालू शकणार आहात? शिवाय सार्वजानीक आरोग्याच्या अंतर्गत पाणी वापरले जाते तसे सेकंडरी उपयोगासाठी वापरले जाते. पिण्यासाठी, स्वैयंपाकासाठी, अंघोळ आणि प्रार्तविधी, धुणे, भांडी घासणे या साठी शुद्ध पाणि नक्कीच लागते. जर टॉयलेट मधे पाण्याऐवजी टॉयलेट पेपर्स वापरले जात असतील तर फ्लश साठी सेकंडरी पाणी वापरता येऊ शकते. अथवा टॉयलेटचे पाणी सोडल्यास इतर सर्व पाणि कमितकमी शुद्ध करून बागकामासाठी वगैरे वापरता येते. पण हे कोणास योग्य आहे तर मोठ्या कंपन्यांना आणि मोठ्या हाउअमंग काँप्लेक्सना. व्यक्तिगत ठिकाणि असे करणे व्यवहार्य ठरत नाही.

शुद्ध पाणी नसल्यास होणारे आजार लेखाच्या शेवटी म्हणल्याप्रमाणे लेखात लिहीलेले नाहीत, पण ते बर्‍याच प्रकारचे होऊ शकतात - त्यात कॉलरा, काविळ इथपासून अनेक आहेत. त्यामुळे शुद्ध पाणी मिळणे हा केवळ सामाजीक हक्क नसून समाजस्वास्थ्य आणि देशाच्या राज्याच्या/विशिष्ठ प्रदेशाच्या आर्थीक जडणघडणीला असलेली नितांत गरज आहे. त्याला लागणारा हा खर्च हा तो न केल्यामुळे बिघणार्‍या समाजस्वास्थास परत मुळपदावर आणण्यासाठी लागणार्‍या खर्चापेक्षा आणि ताणापेक्षा कमीच असतो.

नमस्कार सुनील,

तुमच्या प्रश्नासाठी जालावर काल योग्य दुवा शोधत असताना मला एक युएसजीएस (US Geological Services) च्या "water science for schools" या पानाचा दुवा लागला. युएसजीएस ही खूप मान्यवर सरकारी संस्था आहे आणि कामानिमित्ताने त्यांची माहीती वाचली होती/वापरली होती. पण ही माहीती पण मुलांना (विशेष करून अमेरिकेतील कारण बरेच संदर्भ अमेरिकन आहेत) खूप चांगली आहे.

त्यात नळ थोडासा (दुरूस्ती अभावी) गळत राहीला तर काय बिघडले हे समजावून सांगण्यासाठी कॅल्क्यूलेटर आहे. त्याचा वापर केला आणि सेकंदाला एक थेंब पडला तर काय होईल हे पाहीले तर किती पाणि वाया जाते यावर खालील उत्तर मिळाले:
७ गॅलन्स (२८ लिट्रस) पाणी / दिवस
५५ अंघोळीचे (अमेरिकन अंघोळीचे!) पाणी/ वर्ष
२,७७७ गॅलन्स पाणि/ वर्षाला.

तसेच इपीए च्या मुलांच्या पानावर हा वॉटरसायकल समजावून सांगणारा फ्लॅश असलेला दुवा मिळाला तो पहाण्यासारखा आहे!

नद्यांची जोडणी हा प्रकल्प व्यवहार्य नाही असे वाटते. यासाठी लागणारी जमीन आणण्यासाठी परत अनेक विस्थापने अपेक्षित आहेत. व ते सगळे पाहता हा प्रकल्प व्यवहार्य नाही . (इती.मेधा पाटकर)

त्यापेक्षा स्थानीक पातळीवर व्यवस्थापनाचे अखिल भारतीय धोरण ठरवणे आवश्य्क आहे.

आपला
गुंडोपंत

नद्यांच्या जोडणीच्या प्रकल्पासंबंधी मी माहीती करून घेण्याचा प्रयत्न केला. पण हवी तशी मिळाली नाही (आणि मी पण प्रयत्न फार पुढे रेटले नाहीत). पण अशा प्रकल्पाच्या बाबतीत मी अनेक कारणांमुळे संदिग्ध आहे. पहीली गोष्ट म्हणजे भौगोलीक रचना आणि निसर्ग यात मोठा मानवी हस्तक्षेप. दुसरे म्हणजे किती जण त्यात विस्थापित होणार आणि बदललेल्या पर्यवरणीय अवस्थेत त्याचे फायदे/तोटे यांचे गणित (मॉडेलींग) नक्की काय आहे? या बाबत विशेष माहीती मुक्तपणे मिळत नाही. कम्युनिस्ट रशियाने (८०च्या दशकात) अशीच व्होल्वो का कुठलीशी नदी फिरवून सैबेरीयात नेण्याचे टूम काढले होते ते आठवते. (जालावर संदर्भ मिळाल्यास कळवीन). पण नंतर ते तेव्हढेच अचानक शांत झाले. का याचा अभ्यास आपल्या लोकांनी केला पाहीजे असे वाटते.

मध्यंतरी कुणाशी तरी बोलत असताना कळलेल्या माहीतीनुसार सरकारने पण मूळ योजना (न बोलता) बासनात गुंडाळली म्हणजे ती राष्ट्रीय पातळीवर (नॅशनल गारलँड स्कीम) न होता ती आता प्रादेशिक पातळीवर प्रादेशिक नद्या/कालवे जोडून करण्याचे चालले आहे असे ऐकले. ते जर खरे असेल तर ते जास्त योग्य होईल असे वाटते.

धन्यवाद

उदा.: मुंबईत आमच्या सोसायटीने पावसाचे पाणी जमिनी खालच्या टाकीत साठवायला सुरवात केली आहे. मुंबई महापालिकेकडून अश्या पर्जन्यटाकीसाठी निधी मिळतो. सोसायटीची बाग, गाड्या धुणे इ. स्वच्छतेच्या/अप्राशनार्थ कामांसाठी सोसायटी त्याचा उपयोग करते. ता.क. सार्वजनिक सौर दिव्यांसाठीही महापालिकेकडून सोसायट्यांना निधी मिळतो

ही नक्कीच चांगली बातमी आहे.

अमेरिकन एन्व्हायर्नमेंटल प्रोटेक्षन एजन्सी (इपीए) या सर्वोच्च पर्यावरणीय अधिकारी संस्थेत लोकशिक्षणाला भर देण्याकडे कल असतो. त्यांच्याकडून एकदा मला स्थानीक वॉटरशेडच्या अभ्यासासाठी आणि लोकशिक्षणासाठी अनुदान मिळाले होते. तेंव्हा येथील लोकांच्या विचारातील एक समजलेला भाग म्हणजे "to educate people/public to take informed decisions". हा "informed decisions" घेणे हा भाग आपल्याकडे रूळू लागला पाहीजे. नाहीतर कधी कधी चुकीच्या गोष्टी कोणीतरी करायला लागते आणि एकाची टोपी पडली म्हणून इतरांच्या अशी अवस्था होते. अर्थात आपण दिलेल्या उदाहरणात तसे दिसत नाही, पण जेंव्हा कुठलेही सरकार जास्त मधे यायला लागते तेंव्हा तशी काळजी वाटते की चांगल्या चाललेल्या कामाला कोणी गालबोट लावू नये...