एक विशेष विभक्ती उपयोग
प्रेषक ऋजु (गुरू, 04/24/2008 - 07:30)
आम्हाला विभक्ती चे उपयोग शिकवताना ज्या वेळी रुच् धातुचा उपयोग करायची वेळ
आली तेव्हा मान्य गुरुवर्य श्री. जगदीश इंदलकर यांनी एक अतिशय सुंदर वाक्य सांगितले.
ते म्हणाले, "रुच् धातुला चतुर्थीची अपेक्षा असते. अश्या वेळी आपण मह्यं संस्कृतभाषा रोचते असे म्हणू शकतो मात्र त्या पेक्षा सुंदर वाक्यरचना म्हणजे संस्कृतभाषायै अहं रोचे । "
खरोखरच ही कल्पना किती रोचक आहे. तुम्हाला काय वाटते?
»
- प्रतिसाद देण्यासाठी येण्याची नोंद करा किंवा सदस्य व्हा
संस्कृत भाषा मुळीच समजत नाही!
खरोखरच ही कल्पना किती रोचक आहे. तुम्हाला काय वाटते?
माझ्यापुरतं बोलायचं झालं तर मला काही वाटण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही, कारण आपल्या लेखनातील एक शब्दही समजला नाही!
असो, पुढील लेखनाकरता शुभेच्छा!
तात्या.
न लगे मुक्ति आणि संपदा, मिसळसंग देई सदा!
रोचक
खरंच सुंदर आहे कल्पना. अशी अजून उदाहरणं द्या की...
- मेघना भुस्कुटे
कल्पना विलास
हाच संस्कृत भाषेचा सौंदर्यपाया होय. उदा. एक संस्कृत साहित्यात वाक्य आहे की उत्तम शिष्य / अभ्यासक मिळण्याने विद्या अधिक गुणवती होते (मूळ संस्कृत वाक्य आत्ता आठवत नाही).
संस्कृत साहित्यात अशी शब्दक्रीडा जागोजागी आढळते.
आणखी काही गमतीदार उपयोग
१. रक्ष् धातूला पञ्चमीची अपेक्षा असते.
राजा चौरेभ्यः रक्षति।
याच्या ऐवजी
चौरा: राज्ञः रक्षन्ति।
(चोरी झाल्यावर राजाच्या करमागणीतून मनुष्य वाचतो.)
२. भी धातूला पञ्चमीची अपेक्षा असते.
बालकः सर्पात् बिभेति।
याच्या ऐवजी
सर्पः बालकात् बिभेति।
(साप आपणहून कोणाला त्रास देत नाहीत.)
३. क्रुध् धातूला चतुर्थीची अपेक्षा असते.
अहं व्याकरणाय क्रुध्यामि।
याच्या ऐवजी
व्याकरणं मह्यं क्रुध्यति।
(खूप प्रयत्न करूनही मी मराठीत काहीकाही भन्नाट चुका करतो. त्या पाहून दुसरे वाक्यच मला फिट्ट लागू होते.)
धातू?
१. रक्ष् धातूला पञ्चमीची अपेक्षा असते.
२. भी धातूला पञ्चमीची अपेक्षा असते.
३. क्रुध् धातूला चतुर्थीची अपेक्षा असते.
धातू म्हणजे काय? कृपया खुलासा करावा.
आम्हाला सोनं, चांदी, तांबं, पितळं इत्यादींनाच 'धातू' असं म्हणतात एवढ ठाऊक आहे. पुरषांच्या वीर्यामध्येही धातू नांवाचा एक पदार्थ असतो अशीही माझी माहिती आहे. 'हस्तमैथूनामुळे होणार्या वीर्यस्खलनामुळे वीर्यामधला धातू फुकट जातो' असंही काही रस्त्यावरच्या वैदूलोकांच्या बोलण्यातून मी ऐकलं आहे.
तरी कृपया धातू या शब्दाचे अधिक काही अर्थ असतील तर तेही सांगावे, तसेच 'व्याकरणातला धातू', 'सोन्याचांदीला संबोधतात तो धातू', आणि 'वीर्यामधला धातू', या तीनही धातूंच्या व्युत्पत्तीबद्दलही जाणकारांनी खुलासा करावा, ही विनंती!
असो..
आपला,
(सोनं हा धातू आवडणारा) तात्या.
न लगे मुक्ति आणि संपदा, मिसळसंग देई सदा!
रामरक्षेंतील गंमत
रामरक्षेंत खालील श्लोक आहे :
रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः
रामान्नास्ति परायणं परतपं रामस्य दासोस्म्यहं
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर
वरील श्लोकांत 'राम' या शब्दाची प्रथमा ते संबोधन विभक्तीची एकवचनी रूपे क्रमाने आली आहेत. ज्या शब्दांत आली आहेत ते जाड टाइपांत आहेत.
(श्लोकांतील तिसर्या ओळींतील 'परतपं' शब्दाच्या अचूकपणाविषयी खात्री नाही).
परतरं
>> श्लोकांतील तिसर्या ओळींतील 'परतपं' शब्दाच्या अचूकपणाविषयी खात्री नाही
परतपं नसून परतरं आहे.
अर्थ?
रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः
रामान्नास्ति परायणं परतपं रामस्य दासोस्म्यहं
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर
याचा अर्थ काय? मला काहीच संस्कृत समजत नाही हो कोर्डेकाका. कृपया अर्थही स्पष्ट करावा. माझ्या माहितीप्रमाणे हे मराठी संस्थळ आहे, त्यामुळे इथे अन्य कुठल्या भाषेत लिहिल्या गेलेल्या मजकुराचा मायमराठीमधला अर्थ मला कळावा अशी माझी माफक अपेक्षा आहे...
प्रथमा ते संबोधन विभक्तीची एकवचनी रूपे क्रमाने आली आहेत.
म्हणजे काय? व्याकरणाची विशेष ओळख नसल्यामुळे वरील वाक्य समजले नाही. असो..!
तात्या.
न लगे मुक्ति आणि संपदा, मिसळसंग देई सदा!
विभक्ती म्हणजे...
विभक्ती म्हणजे काय यासाठी संस्कृत यायची गरज नाही, मराठी, हिंदी, इंग्रजी किंवा दुसरी कुठलीही भाषा येत असली तरी चालते. वरील श्लोकात राम या शब्दाची जी रूपे आली आहेत त्यांना विभक्तिरूपे म्हणतात. राम,रामास, रामाने, रामाला, रामाहून, रामाचा, रामांत, आणि रामा-- ही राम शब्दाची प्रथमा ते संबोधनाची रूपे. हे तात्यांना नक्की माहीत असणार. त्यांनी कितीही वेड पांघरून पेडगावला जाण्याचा आव आणला तरी!--वाचक्नवी
इंग्रजी माध्यमातला मुलगा
परवा मुंबईत एका इंग्रजी माध्यमातल्या शाळकरी मुलाला आम्ही जमेल तेवढ्या सोप्या भाषेत विभक्तिप्रत्यय म्हणजे काय
ते समजावण्याचा प्रयत्न करीत होतो. नॉमिनेटिव्ह, ऍक्युझेटिव्ह, इन्स्ट्रु'मेन्टल वगैरे विभक्त्या सोदाहरण शिकवण्याची डोकेफोड केल्यावर आम्ही सप्तमी-संबोधनाला अडखळलो. इंग्रजी शब्द आठवेना; पुस्तकात शोधायला लागलो. तेवढ्यात तो मुलगा म्हणाला. "सप्तमी म्हणजे लोकेटिव्ह आणि संबोधन म्हणजे व्होकेटिव्ह." झालं! आमची बोलती बंद झाली. आमच्यापेक्षा त्याचे विभक्तिप्रत्ययांचे ज्ञान चांगले होते. आमची सर्व मेहनत म्हणजे भरलेल्या घड्यात पाणी भरणे. यापुढे, इंग्रजी माध्यमातल्या मुलाशी संस्कृतविषयी काही बोलायचे असेल तर सावधगिरी बाळगायला पाहिजे असे मनात ठाम ठसवले. --वाचक्नवी