खगोलशास्त्र आणि अवकाशविज्ञान

आजच्या 'मटा'त खालील बातमी वाचली:

(पूर्वी लिहिलेले लेखच इथे देत असल्यबद्दल क्षमस्व. सध्या माझा लेखनप्रसव दर वार्षिक एक असा असल्याने आणि हा लेख मागील वर्षी उपक्रमावर देण्याचे राहून गेल्याने आता देत आहे.

मनोगताच्या २०११ दिवाळी अंकात पूर्वप्रकाशित.

चंद्रसंभवाची कहाणी

गुरुत्वाकर्षण बल हे आकर्षणात्मक असते.

उदाहरणार्थ: विद्युत बलाशी गुरुत्वाकर्षण बलाची तुलना केली तर असे आढळते की विद्युत बल हे आकर्षित तसेच प्रतिकर्षितही करते. दोन विरुद्ध प्रभारांमध्ये आकर्षण तर दोन सारख्या प्रभारांमध्ये प्रतिकर्षण असते. यावरून हे स्पष्ट आहे की विद्युत प्रभार एकमेकांचा प्रभाव रद्द किंवा नष्ट शकतात. विद्युत बलाच्या ह्या परस्परविरोधी गुणधर्मांचा वापर करून विद्युत बलरहित क्षेत्राची निर्मिती करणे शक्य असते. विद्युत बलापासून स्वतःचा बचाव करणे त्यामुळे शक्य होते. अशाच प्रकारे चुंबकीय बलाशीदेखील गुरुत्वाकर्षणाची तुलना केली असता—चुंबकांचे विरुद्ध ध्रुव एकमेकांकडे असतील तर त्यांच्यात आकर्षण उद्‍भवते पण सारखे ध्रुव एकमेकांकडे असल्यास प्रतिकर्षण उद्‍भवते.

गुरुत्वाकर्षणाचं मात्र असं नाही. हे बल वरील उदाहरणांतील बलांपेक्षा वेगळे आहे. गुरुत्वाचा प्रभाव सर्वत्र असतो, अन् तो सारखाच असतो. त्यापासून बचाव करणं अशक्य वाटते. यावरून, प्रतिकर्षित करणारे गुरुत्वीय बलच अस्तित्वात नसते काय? त्याचे कारण काय, जर असे नसेल तर असे प्रतिकर्षण गुरुत्वीय बल लावणे शक्य होईल का?

माझ्या [आकाश निळे का दिसते?] या प्रश्नाच्या उत्तराची समीक्षा करत असताना काही उपक्रमींना मुळात [रंग म्हणजे काय?] असा अतिशय अवघड प्रश्न पडला. या दोन्हींवर चर्चा चालू असताना मी दोन्ही लेखांशी सांधर्म्य असलेल्या या लेखाचे या दोन्ही चर्चांमध्ये विषयांतर होणार नाही, आणि यावरील होणारी चर्चादेखील या चर्चांच्या समांतर राहील या शुद्ध हेतूने प्रकाशन करीत आहे.

» उपग्रहांद्वारे मिळणारी छायाचित्रे एवढी निराळी का दिसतात?

आपण डोळ्यांद्वारे बघू शकतो त्यापेक्षा वेगळ्याच रंगांची वा रंगछटा असलेली उपग्रहांद्वारे आणि इतर दुर्बिणींद्वारे मिळणारी बरीच चित्रे आपण बघतो. प्रश्न असा आहे, उपग्रहांद्वारे मिळणारी छायाचित्रे एवढी निराळी का दिसतात?

खालील दोन्ही चित्रे अगदी एकाच ठिकाणची आहेत. चित्रांमध्ये अटलांटिक महासागराला खेटून असलेला चेसऽपीक उपसागर आणि बॉल्टिमोर शहर दिसत आहे. डावीकडील "ट्रु (खरे) कलर" चित्र आहे तर उजवीकडील "फॉल्स (भ्रामक) कलर" चित्र आहे; अशा भ्रामक रंग असलेल्या चित्रांचा खरा रंग असलेल्या चित्रांपेक्षा किती महत्वपूर्ण उपयोग होतो, आणि हे रंग लाल, निळा, पांढरा आणि काही ठिकाणी काळा, असे का नेमलेले आहेत?

प्रस्तुत लेख मी स्वतः मराठी मंडळी.कॉम या संस्थळावर [पुर्वी] लिहिलेला आहे.

आकाश निळे का दिसते, हे जाणून घेण्याअगोदर काही महत्वपूर्ण भौतिक संकल्पना आपण समजावून घेऊयात.

Big Bang theory नुसार विश्वाच्या सुरुवातीला सर्व बलाचा मिळून एकच superforce होता व कालांतराने त्याचे गुरुत्वीय बल , विद्युतचुम्बकीय बल , weak force आणि strong force यात विभाजन झाले. तर अजून पर्यंत शोधले न गेलेले अजून forces अस्तित्वात असू शकतात का ?

बरोबर चारशे वर्षांपुर्वी, म्हणजे १६१० मध्ये 'गॅलीलीओ गॅलीलीने' प्रथम त्या निळ्या आकाशात काय आहे हे बघण्याकरता दुर्बिण आकाशाकडे रोखली. तेव्हा आकाश म्हणजे स्वर्ग अशी मानवाची कल्पना होती.

नासा ने चंद्रा वर् पाण्याच्या शोधा साठी केलेला पण न झलेला ब्लास्ट का होऊ शकला नाही ?
या बद्दलची लौजीकल कारणे असलेला ले़ख खालील् लिंक वर गेल्या नंतर दोन तीन पोस्टच्या खाली जरूर वाचावा.

नास ने चंद्रावर पाण्याचा शोध घेण्यासाठी अनेक प्रयन्त केले आहेत. त्यापैकी एक आज झालेला प्रयोग जरा अधिक आक्रामक होता.

गेल्या जुलैच्या २२ तारखेला एक सुंदर सूर्यग्रहण झाले. या ग्रहणाची काही सुंदर छायाचित्रे माझ्याकडे आहेत.. या छायाचित्रांबरोबरच सूर्यग्रहणावर चर्चेद्वारे माहिती व्हावी यासाठी अल्पसा हा प्रयत्न ...

छायाचित्र - १

Eclipse

आत्ताच झालेल्या सूर्यग्रहणाचे हे छायाचित्र!

-- भालचंद्र!

अजुन काही छायाचित्रे इथे उपलब्ध आहेत :
http://physics.unipune.ernet.in/~bspujari/Solar%20Eclipse/

ज्या अनेक महत्त्वाच्या गोष्टींना आपण 'टेकन फॉर ग्रँटेड' घेतो^१ त्यापैकी गुरुत्त्वाकर्षण एक आहे.

सन २८ नोव्हेंबर २०००, बरोब्बर सात वर्षांपुर्वी डॉ. रॉबर्ट मॅकमिलन एक परीक्षण पुर्ण करून उत्साहात होते. हाच तो शोध होता जो त्यांना खगोलाभ्यासकांत मान मिळवून देणार होता.

खगोलशास्त्रात दोन तार्‍यांमधील वा दोन ग्रहांमधील अंतर मोजण्यासाठी आपली पृथ्वीवरची परिमाणे फारच थिटी पडतात.

कृष्णविवरांत पदार्थाची घनता (एकक आकारमानांतील वस्तुमान) प्रचंड असते असे वाचनांत आले आहे.