पुन्हा एकदा शब्दभांडार

शब्दभांडारात मराठी प्रतिशब्दांची भर घालणार्‍यांत आजवर शैलेश खांडेकर, आणि नरेन्द्र गोळे यांच्या व्यतिरीक्त वरदाचे नाव लिहायचे विसरलो.

(इमेल साठी विरोप असा शब्द जे कटाक्षाने वापरतात, त्यांना सांगावेसे वाटते, की हा शब्द नरेन्द्र गोळे, ह्यांनी शब्दभांडारावर सुचवला आहे.)

(वरदाने मॉडेल साठी प्रारूप हा सुंदर शब्द सुचवला आहे.)

धन्यवाद वरदा !

- सर्किट

--
यू हॅव्ह नो प्रायव्हसी ! गेट ओव्हर इट !

राधिका, वाचक्नवी, मीरा फाटक, विसुनाना, राजेन्द्र, विकास, मुक्तसुनीत, ऋषिकेश, चाणक्य, विसोबा खेचर, विनायक, शशांक,

शीर्षकात (आणि शीर्षकातली जागा संपल्याने प्रतिसादात) उल्लेखलेल्या माझ्या उपक्रमी मित्रमैत्रिणींनो,

आपण आजवर इतके लिहीत आलात, विविध विषयांविषयी. आपल्याला शब्दभांडाराकडे आकृष्ट करण्यासाठी मी काय करू शकतो ?

- सर्किट

--
यू हॅव्ह नो प्रायव्हसी ! गेट ओव्हर इट !

प्रतिशब्द स्पर्धा हा चांगला उपक्रम होऊ शकेल. ज्यांना अद्याप रुढ मराठी प्रतिशब्द नाहीत, अशा शब्दांची एक सूची बनवली आणि उपक्रमावर त्यांच्या प्रतिशब्दांसाठी चर्चा होत राहिली, तर शब्दभांडारात नियमित भर पडत राहील. उपक्रमावरील काही शास्त्रीय लेखांत काही मराठी प्रतिशब्दांचा अंतर्भाव आहेच. त्यांचाही समावेश शब्दभांडारात करता येईल.

गुंडोपंतांच्या सूचनेनुसार, ही नवीन सही आता टाकलेली आहे.

--
शब्दभांडारात आज आपण नवीन प्रतिशब्द टाकला का ? नाही ? थू तुमच्या जिंदगानीवर !

आज डेटा या शब्दाकरता किती मंडळी आपल्या रोजच्या व्यवहारात, बोलण्या-वावरण्यात विदा हा शब्द वापरतात, किंवा इमेल या साध्यासोप्या, आपल्या सर्वांच्या परिचयाच्या असलेल्या शब्दाकरता विरोप हा शब्ददेखील किती माणसं वापरतात हा खरे तर संशोधनाचा विषय आहे. माझ्या माहितीत/परिचयात तरी रोजच्या व्यवहारात, बोलण्याचालण्यात मला हे शब्द वापरताना कुणी दिसलेले नाही!

तात्या.

नवनव्या तंत्रज्ञानाशी संबंधित गोष्टींचे मराठी प्रतिशब्द तयार करण्याइतकेच , किंबहुना त्यापेक्षा महत्त्वाचे काम म्हणजे शतकानुशतके जुन्या असणार्‍या ज्ञानशाखा - मग ती सामाजिक शास्त्रे असोत की जीवभौतिकाच्या अभ्यासाच्या शाखा असोत - त्यांच्यातील काही अगदी मुलभूत अशा संकल्पना-संज्ञांचे प्रतिशब्द योजणे.

उदाहरणार्थ , "रेघदूत" ही शब्दसंगती अगदी गमतीशीर आहे आणि ती बनवणार्‍याच्या शब्दसंपदेची द्योतक आहे. पण ज्या उद्देशाने "शब्दभांडार" अस्तित्वात आले त्या मूळ उद्देशाला हे प्रयत्न कितपत पूरक ठरतात ? याउलट, काही अगदी मूलभूत अशा संज्ञाना प्रतिशब्द भांडारात नव्हते असे थोडेसे खरवडून पाहता दिसते.

कुणाला दुखविण्याचा हेतू नाही. (आणि नंदन तर तसे मनात आणणार नाही अशी खात्री वाटते. )

शब्दभांडार प्रकल्प नक्कीच चांगला आहे. पण हि चर्चा, एखादी स्पर्धा अथवा आपल्या सहित न उघडणारा दुवा देउन आणि त्यावर एक कडी म्हणजे इतरांच्या जिंदगानीवर थू करुन हा प्रकल्प तरेल असे वाटत नाही. विधायक कार्य करायचेच आहे तर विधायक मार्गाने करु. नाहि का?

उपक्रमींनी यात सक्रिय सहभाग घ्यावासा वाटत असेल तर माझी एक सुचना आहे.
लोकांचा उत्साही सहभाग हवा असेल तर लोकांना आवडणारे काही तरी करा. आता काही तरी म्हणजे काय? तर काहि शब्दांचा संच करुन त्यासाठी प्रतिशब्द सुचवा अशी चर्चा सुरु करता येइल. त्यावर जाणकार, उत्साही उपक्रमी प्रतिसाद लिहितलच. मग या चर्चांची मालिका तयार करा. उपक्रमपंत कदाचित याला मुख्य पानावर प्रसिद्धी देतील. बघा पटतयं का ते. मला वाटतं यातुन लोकसहभाग वाढेल. तसेच प्रकल्पाला गती येइल. मग विदा व्यवस्थापन करायला तुम्ही आहातच.

आणखी काहि सुचल्यास लिहिले जाइलच.

येथे एक समुदाय सुरु करा. शब्दभांडार असा. नवे शब्द, अथवा चर्चा करताना हा निवडल्यास आर एस एस फिड घेतलेल्यांना हि माहिती जाइल आणि शब्दभांडार समुदाय आणि त्या बरोबरच त्याच्याशी संबंधीत सर्व काही कधीच मृत होणार नाही.

आणि माहितीपूर्ण लिखाण करताना मुख्य अडचण म्हणजे मराठी पारिभाषिक शब्दांची.

अहो पण जी मंडळी माहितीपूर्ण किंवा उदाहरण द्यायचं झालं वैज्ञानिक वगैरे विषयांवर लेखन करतात ती स्वतःच 'मराठी शब्द हवे आहेत' या सदरात रांग लावून उभी असतात. आता मला सांगा, की खुद्द लेखकालाच जर मूळ मराठी परिभाषिक शब्द माहिती नसेल तर वाचकांना ते लेखन कसे बरे कळावे? त्यापेक्षा तिथे सहज सोपा, सर्वांच्या परिचयाचा एखादा इंग्रजी शब्द आला तर ते लेखन वाचण्यास अधिक सोपं नाही का जाणार?

उदाहरणार्थ, 'ऑक्सिजन' या वायूबद्दल आपण आता बोलू. हा जो काही वायू आहे त्याला मुळात 'ऑक्सिजन' असं म्हणायला नक्कीच कुणा मराठी माणसाने सुरवात केलेली नाही. आज त्या वायूला सगळी दुनिया आज 'ऑक्सिजन' म्हणूनच ओळखते. असं असताना उगाच एखाद्या लेखात त्याला 'प्राणवायू' म्हणण्यात काय हशील आहे? अर्थात, ऑक्सिजन हे मी फार सोपं उदाहरण दिलं परंतु असे कितीतरी वैज्ञानिक शब्द आहेत की ज्यांची मराठी परिभाषिक नांवे लिहायला, उच्चारायला, वाचायला अत्यंत भयानक आणि चमत्कारिक वाटतात!

असो...

अवांतर (ह घ्या)

म्हणजे ह्या प्रकल्पांतील एका व्यक्तीला जरी बसचा अपघात झाला (देव करो, आणि तसे न होवो), तरी हे प्रकल्प बंद पडतील.

अरे मिलिंदा तू माझ्या जिवावर का उठला आहेस?:)

त्यातून अचानक गेलोच तर नीलकांताशी संपर्क साधून पुढे काय करायचं ते तुम्ही सगळे ठरवा, कारण सगळ्या चाव्या त्याच्याच हातात आहेत! फार फार तर दरवर्षी माझ्या मयंतीच्या दिवशी मिसळपाव च्या चित्राच्या जागी माझा फोटो लावत जा! :)

आपला,
(मॉर्टल!) तात्या.

माझ्या सहीतल्या दुव्यातली चूक चाणक्यांनी आपल्या खास शैलीत दाखवून दिली, ती आता दुरुस्त केली आहे.

धन्यवाद.

- सर्किट

--
शब्दभांडारात आज आपण नवीन प्रतिशब्द टाकला का ? नाही ? थू तुमच्या जिंदगानीवर !

वेळेच्या अभावी प्रत्येक प्रतिसाद वाचू शकलो नाही, परंतु आपल्या उपक्रमात हार्दिक सहकार्य राहीलच.

लोकप्रियता करण्यासाठी आपणाला लोकांमध्ये जावे लागेल.

नंतर लिहितो.

स्तुत्य प्रयत्न आहे. लिनक्स, ओपनऑफिस, विकीपिडीया सारख्या ओपन सोर्स धर्तीवरील प्रकल्पांना आमचा नेहेमीच पाठींबा असतो. प्रतिशब्द ओढूनताणून आणलेला असला तर तो वापरला जात नाही. आमच्या मते चपखल प्रतिशब्द सुचण्यासाठी प्रतिभेची गरज असते आणि काही लोकांकडे ती निसर्गतः असते. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे शैलेश खांडेकर आणि त्यांचा विदा हा शब्द. या बाबतीत आमची झोळी फारच दुबळी आहे. बरेचदा साध्या शब्दांनाही प्रतिशब्द आठवत नाहीत, तेव्हा आम्ही नंदनरावांना साकडे घालतो. तरीही आम्हाला एखादा शब्द सुचला तर आम्ही नक्कीच त्याची भर घालू ही हमी देतो.
प्रतिशब्द कसे असावेत याबद्दल बर्‍याच चर्चा झाल्या आहेत. आमच्या मते जे शब्द इथे रूळलेले आहेत त्यांना प्रतिशब्दांची गरज नसावी. मराठी संकेतस्थळांवर आल्यापासून आमचेही मराठी बरेच सुधारले आहे. धन्यवाद, दुवा यासारखे शब्द आता सहज सुचतात.

थोडेसे याबद्दल लोकांना प्रवृत्त करण्याविषयी. याचे वेगवेगळे मार्ग असतात आणि याबद्दल बरीच म्यानेजमेंट पुस्तके भरभरून बोलत असतात. आमच्या मते याचा उत्तम मार्ग म्हणजे आमचे एक ज्येष्ठ सहकारी (कोलॅबोरेटर) प्राध्यापक डेव्हीड ली* यांच्या संकेतस्थळावरील हे वाक्य.
"If you want to conquer the ocean and reach out for new continents don't tell your men to get wood and nails to build a ship, just instil in them the yearning for the expanse of the seas and distant lands" --- Antoine de Saint-Exupery

*अवांतर : इतके आंग्लशब्द वापरल्याबद्दलचे पापक्षालन म्हणून प्राध्यापकांविषयी थोडी माहिती. ते एक उत्कृष्ट रसायनशास्त्रज्ञ आहेतच, पण त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे दुसरे पैलूही मनोरंजक आहेत. ते उत्तम जादूगार आहेत. प्रोजेक्ट मिटींगचा डिनर (आमची दुबळी झोळी इथे दिसावी!) संपल्यावर अर्धा-पाउण तास ते एकाहून एक जादूच्या प्रयोगांनी सर्वांना थक्क करतात. त्यांच्या स्कॉटलंडमधील प्रयोगशाळेत एक घड्याळ आहे, त्याचे काटे उलटे फिरतात. यामागचे कारण मात्र अजूनपर्यंत कळाले नाही :-)
----
L'enfer, c'est les autres -- Jean-Paul Sartre

शब्द सुचवण्याच्या बाबतीत माझेही ज्ञान तोकडेच आहे पण शंका किंवा सुचवणीबद्दल विचारू शकते आणि त्याचे निराकरण झाले तर शब्दभांडाराला नवा शब्द मिळून जाईल.

कॉजवेसाठी काजवाट असा सोपा शब्द मनोगतावर चर्चेतून शोधला होता तो मला शब्दभांडारात दिसत आहे.

शब्दभांडाराचा ( शब्दभांडारकरांचा) प्रकल्प आम्हाला आवडला. प्रतिशब्द सुचण्यासाठी प्रतिभा लागते आणि दुदैवाने ती आमच्याकडे नाही, असे आपला पहिला भाग वाचुन वाटला. मात्र जर प्रतिशब्द सुचला तर त्याची सुचवणी नक्की करु . !!!

शब्दभांडार न वाढायला अनेक कारणांबरोबर त्याच्या अस्तित्वाचं अज्ञान हे मुख्य कारण समजता येईल. मला या शब्दभांडाराच्या अस्तित्वाचा पत्ताच नव्हता. यात माझ्या अ़ज्ञानाचा जितका वाटा आहे तितकाच कमी जाहिरातींचाही.
काहि सुचना:
१. माझ्यामते मनोगत, उपक्रम आणि मिसळपाव या तिन्ही संकेतस्थळांनी याकामी एकत्र येऊन एक बदल करायची गरज मला आहे. आपल्या संकेतस्थळांवरील हेडर व फुटर(?) मधे शब्दभांडाराचा दुवा द्यावा. ही संकेतस्थळे नवीनच पाहणार्‍याला असे शब्दभांडार आहे हेच कळेल. लक्षात ठेवा ओरडणार्‍याची करवंदे खपतात गप्प रहाणार्‍याची द्राक्षे देखील नाहित. (करवंदे ज्यांना द्राक्षापेक्षा आवडतात त्यांनी म्हण उलट वाचावी :)
२. शब्दभांडारत सुचलेल्या शब्दांबरोबरच असे शब्द ज्याचे प्रतिशब्द मिळाले नाहि आहेत त्याचीही नोंद प्रत्येक पानावर एकाबाजूला ठळकपणे व्हावी. जेणेकरून एखादा शब्द टाकायला गेलेल्याला अथवा नुसतेच शब्दभांडार बघायला गेलेल्याला महित असलेला शब्द लगेच सुचवू शकेल

-ऋषिकेश