स्वदेस आणि महासंगणन

नमस्कार मंडळी,

कालचा माझा "खास सर्किट शैलीतला" चर्चाप्रस्ताव आपण वाचला असेल अशी आशा आहे. "ती" बातमी बऱ्याच लोकांनी वाचली होती, असे दिसते. पण त्या बातमीचे महत्व बऱ्याचशा लोकांना कळले की नाही, हे मात्र कळत नाही. कुणी जाणकार लोकांनी ह्याविषयी लिहावे, अशी इच्छा असलेले येथे काही लोक आहेत, हेही नसे थोडके.

तर, बातमी अशी होती, की टाटा सन्स च्या एका संस्थेने, म्हणजे पुण्याच्या एका "कॉम्प्युटेशनल रिसर्च लॅब" ह्या संस्थेने ह्या वर्षी एक महासंगणक (सुपर कॉम्प्युटर) विकसीत केला आहे, ज्याला अशा महासंगणकांच्या जागतीक क्रमवारीत चौथे स्थान मिळाले आहे. (उपक्रमावरील एका सदस्याने अशा क्रमवारीत आपल्याला काहीही रस नाही, असे लिहिले आहे. अशा अनेक क्रमवाऱ्या अनेकदा प्रकाशित होतात. त्यातील काही क्रमवाऱ्या अत्यंत क्षुद्र निकषांवर अवलंबित असतात, त्यामुळे "सब घोडे बारा टक्के", अशी सदर सदस्याची धारणा झाली असेल, तर त्याला मी दोष देत नाही. परंतु, एक लक्षात घ्यायला हवे, की २००२ मध्ये जेव्हा एका जपानी महासंगणक - अर्थ सिम्युलेटर - ह्या यादीत पहिल्या क्रमांकावर आला, तेव्हा आयबीएम, एचपी ह्या कंपन्यांचे, आणि अमेरिकन सरकारचे धाबे दणाणले. अमेरिकन महासंगणनाचे बजेट चौपट वाढले. आणि त्यानंतर तीनच वर्षात अमेरिकेचा, आयबीएमचा महासंगणक पुन्हा ह्या यादीत पहिल्या क्रमांकावर आला. याद्यांचे महत्व आता तरी बाल्टीमोरच्या संशोधकांना पटावे ;-)

पण एका बोस्टनवासीयाने प्रस्तुत केलेला मुद्दा मांडल्याशिवाय ही प्रस्तावना पूर्णत्वास येणार नाही. ते म्हणतात "भारताला महासंगणनापेक्षाही पार्यावरणविषयक संशोधनाची अधिक गरज आहे, आणि अधिक महत्व देखील." असे मुद्दे बोस्टन अथवा सॅनफ्रॅन्सिस्को ह्या "उदारमतवादी" शहरांतच तयार होतात. भारतासारख्या कॉन्झर्वेटिव्ह समाजात ह्या मुद्द्यांना फारसे महत्व मिळत नाही, हे आपले सुदैव. पण खरे सांगायचे, तर पर्यावरणाशास्त्रासाठी महासंगणकांचा वापर भारतात १९८९ पासून होतो आहे. ह्या दोन शाखा परस्पर विलग नाहीत, उलट एकमेकांवर पूर्णपणे अवलंबून आहेत. अॅल गोर आपल्या पावरप्वाईंट मध्ये जे आलेख टाकतो, ते आलेख करोडो बाईट्सचा विदा गाळून बनवलेले आहेत. ह्या विद्याचे खनन करण्यासाठी महासंगणक आवश्यक आहेत. महासंगणक ही कुठल्याही देशाची अथवा समाजाची लक्झरी नाही, गरज आहे.

हे वरचे वाक्य लिहिल्यावर "अ ट्रिप डाउन द मेमरी लेन" आवश्यक आहे.

फ्लॅशब्याक.

इसवी सन १९८९. सदर लेखकाने नुकतेच बी ई पूर्ण केले होते. पण आपण ह्या चार वर्षांत काही शिकलोच नाही, अशी रुखरुख मनात होती, म्हणून आणखी दोन वर्षे शिकावे, असा निश्चय करून कानपूरच्या आयआयटीमध्ये प्रवेश घेतला होता. राजीव गांधींचा हा काळ. तरुणाईला वर आणणारा काळ. देशाच्या पंतप्रधानाने टेक्नॉलॉजीला महत्व देऊन, सॅम पित्रोडा सारख्या "मॅव्हरिक्स" ना सरकारात उच्च पदे देण्याचा काळ. अर्थातच पित्रोडाच्या सी-डॉट मूळे प्रेरित झालेले आम्ही तरुण त्याच्याच सी-डॅक च्या संकल्पनेवर प्रचंड खुश झालो. एका नवीन क्षेत्रात काम करण्यासाठी आता भारत सोडावा लागणार नाही, ह्यातच आम्ही खूष. एम टेक संपवून लगेच सी-डॅक मध्ये कार्यरत झालो. हा सी-डॅक मधला सर्वोत्कृष्ट काळ होता. वय वर्षे वीस-ते-पंचवीस ह्यातील बहुतांश तंत्रज्ञ, आपण आपल्या देशासाठी काहीतरी भव्य दिव्य करतोय, ह्या भावनेने प्रेरित. रोज रात्री दीड-दोन वाजेपर्यंत अर्ध्यापेक्षाही अधीक लोक काम करताना दिसायचे. (माझ्यासारखे काही कामाव्यतिरीक्त इतरही करायचे ;-) माझी भावी बायको देखील तिथेच काम करायची :-) त्याकाळची सी-डॅक मधली अशी "काम" करणारी चार-पाच युगुले मला माहिती आहेत :-)

परम महासंगणकाची निर्मिती काही सहजासहजी झाली नाही. डॉ. आरोग्यसामी पालराज, आणि डॉ. विजय भाटकर (सी-डॅक बंगलोर, आणि पुणे ह्यांचे अनुक्रमे मुख्य अधिकारी) ह्यांचे मतभेद सर्व जगाला ठाऊक होते. शेवटी भाटकर जिंकले, आणि पॉलराज स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात प्राध्यापक झालेत.

परम महासंगणक १९९२ मध्ये जगापुढे आला. २५६ सीपीयू असलेला एक छोटासा प्रयत्न तो. जगाच्या भव्य संगणकांपुढे कितीसा टिकणार ?

फ्ल्याशब्याक समाप्त.

प्रेझेंट.

दोन वर्षांपूर्वी माझे गुरू डॉ. काळे इथे, म्हणजे बे एरियामध्ये भाषणासाठी आले होते. ते इथे आले, की मी नक्कीच त्यांना भेटतो. त्या भेटीत त्यांनी सांगितले, की "नरेन्द्र करमरकर (लिनीयर प्रोग्रामिंग चे सर्वात उत्कृष्ट सोल्युशन म्हणून करमरकरांची पद्धती विख्यात आहे) टाटांकडून महासंगणनासाठी निधी मागतोय. तू म्हणत होतास, भारतात जायचे म्हणून. करमरकरला जॉईन करायचे आहे काय ?"

मी तेव्हा भारतात परत जायला उत्सुक असलो, तरी "तयार" नव्हतो. पण ही डेव्हलपमेंट मी माझ्या सी-डॅकच्या मित्रांना कळवली. त्यातील काही लोकांनी करमरकरांचे हे नवीन व्हेंचर जॉईन केले. (हेलो शैलेश आणि सीतारामकृष्णा!)

करमरकरांनी टाटांकडून १०० मिलियन डॉलर्सचा निधी गोळा केला, आणि कॉंप्युटेशनल रिसर्च लॅब नावाची संस्था पुण्यात सेनापती बापट रोड वर, कन्वेन्शन सेंटर मध्ये एक पूर्ण मजला भाड्याने घेऊन स्थापन केली.

पण करमरकरांचे त्यानंतर लगेच, म्हणजे सहा महिन्यांतच टाटा सन्स च्या संचालकांशी "वैचारिक" मतभेद झालेत. टाटांना ह्या संस्थेकडून आर्थिक नफा कसा मिळेल, ह्याची फिकीर होती, तर करमरकरांना हा "रीसर्च टेस्टबेड" म्हणून टाटांकडून अनुदान मिळवायचे होते. करमरकर तिथून बाहेर पडले. सी आर एल पुढे मोठाच पेच निर्माण झाला. करमरकरांच्या ज्ञानाचा आणि कल्पनांचा सी आर एल ला मुळीच फायदा करून घेता आला नाही. पण टाटांकडून मिळालेल्या पैशांचा पुरेपूर उपयोग करून घेऊन हिंजवडीच्या डेटासेंटर मध्ये एचपी कडून विकत घेतलेल्या संगणकांचे जाळे सीतारामकृष्णाने विणले. आणि भारताला जगातील सर्वोच्च ५०० संगणकांमध्ये चौथ्या क्रमांकावर पोहोचवले !

अभिनंदन, सी आर एल, आणि मुख्यत: एन सीताराम कृष्णा, आणि शैलेश कोल्हटकर !! आय ऍम प्राऊड अॉफ यू, ऍंड ऑल ऑफ इंडिया शुड बी, टू.

आता एकच विनंती.

टॉप५०० च्या इतर महासंगणकांचे कार्यक्षेत्र आधिच ठरले आहे. काही अणु विज्ञानावर तर काही पर्यावरणावर केंद्रित आहेत. टाटांच्या ह्या महासंगणकाचे कार्यक्षेत्र अद्याप निश्चित नाही.

त्यामुळे मी रतन टाटांना एक पत्र लिहितोय, ते असे,

प्रिय रतन टाटा,

आपण भारतातल्या आजवरच्या भारतातील सर्वाधिक शक्तिमान महासंगणकाला निधी पुरवून ह्या स्वप्नाची पूर्तता केली, ह्याबद्दल आपले अनेक आभार. माझ्या लक्षात आलेले आहे, की इतर महासंगणकांच्या निर्मात्यांनी जशी त्यांच्या महासंगणकांच्या कार्यक्षेत्रांची निश्चिती केलेली आहे, तसी आपण केलेली नाही. समजा आपल्या ह्या महासंगणकाचे कार्यक्षेत्र आपण अद्याप निश्चित केले नसेल, तर माझी आपल्याला सूचना आहे, की हा महासंगणक भारतातल्या संगणक अभियांत्रिकीच्या विद्यार्थ्यांसाठी खुला करावा. माझ्या विद्यार्थीदशेतील अनुभवांतून मी आपणास सांगू इच्छितो, की ह्या विद्यार्थ्यांना महासंगणनाचे जे उपयोग सापडताय, ते आपल्या संस्थेच्या महान वैज्ञानिकांना देखील सापडणार नाहीत.

सर्व आय आय टी आणि आय आय एस सी, ह्या संस्थांच्या सर्व विद्यार्थ्यांना हा महासंगणक फुकट वापरण्याची संधी मिळावी, त्यातच टाटा सन्सचे भले आहे, एवढेच आपल्याला सांगू इच्छितो,

आपला शुभचिंतक,

सर्किट