हिंदूंनी कधी अत्याचार केलेच नाहीत?

धर्मांतरण म्हणजे काय ? या चर्चेत 'जगाच्या इतिहासात हिंदूंनी अत्याचार केले, धर्मातरण केले, आक्रमणे केली याची कोठेही नोंद नाही' असा एक मुद्दा मांडला गेला. या चर्चेला आलेल्या एका प्रतिवादात्मक प्रतिसादात'पुष्यमित्र शुंग वा मिहिरकुल यांचे नाव बौध्द भिक्षूंच्या हत्येसंदर्भात, धार्मिक स्थळांच्या नाशासंदर्भात घेतले जाते' असे त्याचे खंडन केले गेले.

सदर प्रसंग आणि त्यातील प्रमुख पात्रे (किंवा एकंदरीतच तत्कालीन इतिहास) यांबाबतीत मी पूर्णपणे अनभिज्ञ असल्यामुळे टिप्पणी करू शकत नाही, पण हा एक अपवादात्मक, आयसोलेटेड (मराठी?) प्रसंग आहे, आणि याव्यतिरिक्त हिंदूंनी कोणावर धार्मिक अत्याचार केल्याचे फारसे दाखले नाहीत, असाही एक प्रतिवाद याविरुद्ध केला जाऊ शकेल. या प्रतिवादात कितपत तथ्य आहे, हिंदूंनी खरोखरच धार्मिक अत्याचार केले नाहीत का, हे तपासून पाहू.

संत ज्ञानेश्वर आणि त्यांचा परिवार हे ब्राह्मणकुलोत्पन्न. ज्ञानेश्वरांच्या तीर्थरूपांनी काही एक तथाकथित धार्मिक आगळीक केली, या सबबीवर त्यांना (अर्थात विठ्ठलपंत कुलकर्ण्यांना, म्हणजे ज्ञानेश्वरांच्या तीर्थरूपांना) त्यांच्याच ज्ञातिबांधवांनी (अर्थात इतर ब्राह्मणांनी) जी वागणूक दिली, जिच्या परिणामी विठ्ठलपंतांना पत्नीसमवेत आत्महत्या करावी लागली, आणि त्यापश्चातसुद्धा ज्ञानेश्वरांना आणि त्यांच्या भावंडांना याच इतर ब्राह्मणांनी जी वागणूक दिली, ते धार्मिक अत्याचार नव्हते?

डॉ. आनंदीबाई जोशींना केवळ त्या वैद्यकीय शिक्षणासाठी अमेरिकेला (पर्यायाने समुद्रोल्लंघन करून) जाऊन आल्या, विदेशी वातावरणात राहिल्या (पर्यायाने त्यांचा धर्म 'भ्रष्ट' झाला) असल्या कारणांवरून तत्कालीन कर्मठांनी जे छळले, आणि त्यांच्या आजारपणात त्यांन औषधालासुद्धा पारखे केले^{citation required}, तो धार्मिक छळ नव्हता?

डॉ. आनंदीबाई जोशींच्याच काळातील गोष्ट घ्या. त्याकाळी नवराबायकोंनी संध्याकाळी फिरायला जातानासुद्धा नवर्‍याने पुढे आणि बायकोने दहा पावले मागे चालावे लागे म्हणे. अशा परिस्थितीत आनंदीबाई आणि त्यांचे पती गोपाळराव एकत्र फिरायला गेले तर 'धर्म बुडाला' म्हणून त्यांच्यावर दगडफेक करणारे धार्मिक अत्याचार करत नव्हते?^{citation required}

रस्त्यातून चालताना अंगावर 'अस्पृश्या'ची सावली पडली, त्यामुळे विटाळ झाला, धर्म बुडाला म्हणून त्या 'अस्पृश्या'स बदड-बदड बदडणारे (आणि नंतर घरी जाऊन आंघोळ करणारे) ब्राह्मण धार्मिक अत्याचार करत नव्हते?

गोव्यात विहिरीत पावाची लादी टाकून 'तुम्ही त्या विहिरीचे पाणी प्यालात म्हणजे आता तुम्ही ख्रिस्ती झालात' अशी आवई उठवून मिशनर्‍यांनी हिंदूंचे फसवणुकीने आणि बळजबरीने धर्मांतरण केले खरे. तो (ख्रिस्ती मिशनर्‍यांनी केलेला) धार्मिक अत्याचार होता याबद्दल वादच नाही. पण अशा स्वेच्छेविरुद्ध बाटलेल्या हिंदूंना इतर हिंदूंनी धर्मबहिष्कृत करणे (आणि पर्यायाने त्यांच्या धर्मांतरणावर शिक्कामोर्तब करणे - पण याबद्दल नंतर.), आपल्यात न घेणे, वाळीत टाकणे, त्यांच्याशी रोजचे व्यवहार तोडणे अशा प्रकारची वागणूक म्हणजे धार्मिक छळ नव्हता तर काय होते? (हे लोक स्वेच्छेने जरी ख्रिस्ती झाले असते, तरीही त्यांना अशी वागणूक देणे अक्षम्य होते. पण तो मुद्दा वेगळा.)

मुसलमानांबद्दलसुद्धा असेच झाले असावे. बाहेरच्या मूठभर आक्रमक मुसलमानांनी बळजबरी करून हिंदूंना बाटवले असेल. पण अशा बाटवलेल्या मुसलमानांच्या धर्मांतराची दखल न घेता, यांचे धर्मांतर कधी झालेच नाही अशा थाटात उर्वरित हिंदूंनी पहिल्याच दिवसापासून त्यांच्याशी व्यवहार सुरळीतपणे चालू ठेवले असते ('त्यांना आपलेच लोक मानून' असे लिहिणार होतो, पण ते आपलेच लोक होते, त्यांना तसे 'मानण्या'चा प्रश्नच नव्हता.), तर त्यांनाही आपली 'मुसलमान' अशी ओळख सांगण्यात काही स्वारस्य नसते. पर्यायाने त्यांचे हे सक्तीचे धर्मांतरण प्रभावी तर ठरले नसतेच, किंबहुना रद्दबातल झाल्यात जमा झाले असते. पण आपणच अशा इच्छेविरुद्ध बाटलेल्यांना वाळीत टाकून, धर्मबहिष्कृत करून (पर्यायाने धार्मिक छळ करून) त्यांना स्वतःला मुसलमान मानण्यावाचून पर्याय ठेवला नाही, आणि आपल्यासाठी एक कायमचा अंतर्गत शत्रू बनवून ठेवला. अशाने ते कट्टर झाले नसते, तरच नवल.

शुद्धीकरण वगैरे काही खरे नाही. कारण 'शुद्धीकरणा'त मुळात ती व्यक्ती 'अशुद्ध' (अर्थात धर्मबाह्य!) झाली होती, हे गृहीतक आहे, अधिक मुळातल्या त्यांच्या किंवा त्यांच्या पूर्वजांच्या धर्मांतरणावर शिक्कामोर्तब आहे. आता मुळात त्या व्यक्तीला धर्मबाह्य, धर्मबहिष्कृत कोणी केले, आपणच ना? मग आता त्या व्यक्तीला "तू 'अशुद्ध', धर्मबाह्य झाला होतास, आता तुला आम्ही 'शुद्ध' करून पुन्हा 'आमच्या'त घेत आहोत" हे मानभावीपणे, उपकार केल्यासारखे सांगणे याहून त्या व्यक्तीचा मोठा अपमान कोणता? का यावे त्याने परत? मुळात त्याने काय पाप केले होते? मुळात धर्म सोडून तो स्वखुशीने गेला होता, की त्याला घालवले गेले होते? (आणि अगदी स्वखुशीने जरी सोडून गेला असला, तरी त्याला परत घेण्यात कोण कोणावर उपकार करतोय? त्याला परत घेण्यात गरज कोणाची आहे?)

शिवाजीमहाराजांनी नेताजी पालकरांचे शुद्धीकरण करून त्यांना हिंदुधर्मात परत आणले, हे मोठ्या अभिमानाने वगैरे मिरवले जाते. पण याच्यात मोठेपणा तो नेमका काय आहे? मुळात या शुद्धीकरणाची गरज काय होती? "तुझे धर्मांतर झाले होते, तू मुसलमान झाला होतास, हेच मुळात आम्ही मानत नाही. आमच्या लेखी तू नेहमीच हिंदू होतास आणि आहेस, त्यामुळे तू कायम हिंदूच असताना तुला हिंदुधर्मात 'परत' घेण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही" अशी [काहीशी क्यूबन किंवा चिनी नागरिकत्वासारखी*] भूमिका घेता आली असती. शुद्धीकरण हे निव्वळ स्तोम होते. अर्थात शिवाजीमहाराजांना या बाबतीत दोष देता येणार नाही, कारण राजकीय सत्ता जरी त्यांच्या हातात असली, तरी धर्मसत्ता भलत्यांच्याच हातात असल्याकारणाने महाराजांच्या अधिकारकक्षेच्या हे बाहेर असावे. आणि ज्यांच्याकडे धर्मसत्ता होती, त्यांचा कल नेहमी अधिकाधिक लोकांना धर्मबहिष्कृत करण्याकडेच राहिलेला असल्यामुळे त्यांच्याकडून अशा भूमिकेला मान्यता मिळण्याची अपेक्षाच नव्हती**.

(अर्थात आजच्या परिस्थितीला हा तोडगा मूर्खपणाचा आणि हास्यास्पदच नव्हे, तर आगाऊपणाचा ठरेल. इतकी शतके वेगळे राहिल्यावर, नव्हे, त्यांना वेगळे ठेवल्यावर, जर आपण [येथे 'आपण' हा शब्द 'आपण हिंदू' अशा अर्थाने वापरला आहे.] आज मुसलमानांना सांगू लागलो, की 'तुम्ही हिंदूच आहात; तुम्ही इतर कोणी आहात किंवा कधी इतर कोणी होतात असे आम्ही मानत नाही', तर त्याला 'पण आम्ही मानतो ना!' असे उत्तर मिळणे साहजिक आहे. 'हिंदुस्थानातील मुसलमान हे इस्लामपंथी हिंदूच आहेत' असे मानणे हे निधर्मीपणाचे लक्षण नव्हे, तर मानभावीपणाचे आणि तितकेच मूर्खपणाचेही लक्षण आहे. मुळात इतकी वर्षे वेगळे ठेवल्यावर त्यांना आता हिंदू म्हणवून घेण्याची कोणतीही इच्छा असण्याचे काहीही कारण नाही. 'तुम्ही हिंदूच आहात' हे म्हणण्याची वेळ पहिला हिंदू बाटला, तेव्हा होती. ती वेळ कधीच टळून गेली आहे. आणि 'आपण इस्लामपंथी हिंदूच आहोत' असे मानण्याची त्यांच्याकडून अपेक्षा करणे यासारखे रेमेडोकेपणाचे आणि [दुसर्‍या चांगल्या शब्दाअभावी] विकृत असे दुसरे काही नसावे.

शहाणपणा हाच आहे, की त्यांना मुसलमान म्हणूनच पूर्ण आदराने त्यांच्या पद्धतीने राहू द्यावे. तसेही भारताचे नागरिक म्हणून आपल्या पद्धतीने राहण्याचा [प्रत्येक भारतीय नागरिकाप्रमाणे] त्यांना अधिकार आहेच. भारतावर नागरिक म्हणून त्यांचाही हक्क आहे, आणि ते तो सोडून कोठेही चाललेले नाहीत किंवा जाणारही नाहीत. जाण्याचे कारणही नाही. 'हा त्यांचा देश नव्हे' असे मानणारांना बॅ. जीनांच्या द्विराष्ट्रवादाचे वावडे असण्याचे काहीच कारण नाही, कारण हे वाक्य म्हणजे दुसर्‍या शब्दांत द्विराष्ट्रवादच आहे.

हिंदूंनी हिंदू म्हणून रहावे, मुसलमानांनी मुसलमान म्हणून; मुसलमानांना हिंदूंत [विशेषतः त्यांची इच्छा नसताना] सामावून घेण्याची काहीही गरज नाही. महत्त्वाचा आहे तो दोन्ही जमातींतील सलोखा. आणि हा सलोखा सामान्य माणसाच्या पातळीवरील परस्परसंपर्कातूनच उद्भवू, वाढू शकेल.)

तर सांगण्याचा मुद्दा, हिंदूंनी धार्मिक अत्याचार केले नाहीत अथवा त्यांच्यात ती वृत्ती नव्हती अथवा क्षमता नव्हती, यात काही तथ्य नाही. एवढेच म्हणता येईल की आम्ही आमच्याच धर्मबांधवांवर धार्मिक अत्याचार करण्यात आमची ऊर्जा इतकी वापरली, आणि त्याचीच चटक आम्हाला इतकी होती, की इतरधर्मीयांवर धार्मिक अत्याचार करायला आमच्यात फारशी ऊर्जा किंवा इच्छा उरली नाही; नाहीतर आमच्यात ती क्षमताही होती, आणि वृत्तीही होती. आणि म्हणूनच 'हम हिंदू हैं'मध्ये विशेष काही 'गर्व से कह'ण्यालायक वाटत नाही.

---

*क्यूबन नागरिकत्वाच्या कायद्यानुसार एखाद्या क्यूबन व्यक्तीने इतर देशाचे (उदा. अमेरिकेचे) नागरिकत्व जरी घेतले, तरी ती व्यक्ती जोपर्यंत क्यूबन सरकारकडे कायदेशीर अर्ज करून आपल्या क्यूबन नागरिकत्वाचा त्याग करत नाही, तोपर्यंत ती व्यक्ती क्यूबन सरकारच्या लेखी क्यूबन नागरिक आणि केवळ क्यूबन नागरिकच राहते, आणि क्यूबाचे सर्व कायदे अशा व्यक्तीस लागू पडतात. (अमेरिकन नागरिकत्वाच्या शपथेत 'मी इतर कोणत्याही परकीय राष्ट्र अथवा राजाप्रति निष्ठेचा - आणि पर्यायाने नागरिकत्वाचा - त्याग करत आहे' असा एक भाग असतो. परंतु या त्यागाला त्या दुसर्‍या राष्ट्राने अथवा राजाने मान्यता दिल्यासच या भागाची अंमलबजावणी होऊ शकते. दुसर्‍या शब्दांत सांगायचे तर, अमेरिकन नागरिकत्व पत्करल्यावर अशी शपथ घेतली असूनसुद्धा जर एखाद्याने आपले मूळ राष्ट्रीयत्व सोडले नाही आणि त्या मूळ राष्ट्राची त्यास काही हरकत नसेल, किंवा त्या मूळ राष्ट्राचा नागरिकत्वाचा त्याग करायला विरोध असेल किंवा त्या राष्ट्राच्या कायद्यात नागरिकत्वाच्या त्यागाची तरतूदच नसेल, तर अमेरिकन सरकार त्याबदल काहीही करू शकत नाही, आणि अशा व्यक्तीची दोन्ही नागरिकत्वे कायम राहतात. अशा परिस्थितीत अमेरिका सोडताना आणि अमेरिकेत परत प्रवेश करताना अशा व्यक्तीने अमेरिकन बंदरांत अथवा विमानतळांवर आपला अमेरिकन पासपोर्टच वापरावा, इतर कोणताही पासपोर्ट वापरणे अवैध आहे, मात्र अमेरिकेबाहेर पडल्यावर इतर देशांत जो वाटेल तो पासपोर्ट वापरावा, एवढेच बंधन अमेरिकन सरकार घालते. त्यामुळे अमेरिकन शपथविधीतील क्यूबन नागरिकत्वाच्या त्यागाची क्यूबन सरकारच्या लेखी काहीही वैधता नाही.) किंबहुना अशा व्यक्तीने आपल्या परकीय पासपोर्टवर क्यूबात प्रवेश केल्यास त्या व्यक्तीचा परकीय पासपोर्ट जप्त केला जाऊन अटक व तुरुंगवास होण्याचीही शक्यता असते, असेही ऐकिवात आहे. चिनी नागरिकत्वाचा कायदा तर याहून एक पायरी पुढे: जन्माने चिनी नागरिकास आपल्या नागरिकत्वाचा त्याग करण्याची माझ्या माहितीप्रमाणे तरतूदच नाही. मग भला तो कोठेही पळून जावो आणि दुसर्‍या देशाचे नागरिकत्व - स्वखुशीने! - पत्करो. याउलट आपले भारतीय सरकार एखाद्या भारतीयाने इतर देशाचे नागरिकत्व घेतल्यास (तथाकथित दुहेरी नागरिकत्वाचा कायदा*** होऊनसुद्धा) तातडीने आपल्या भारतीय नागरिकत्व सोडावयास भाग पाडते आणि चालू (रद्द न केलेला) भारतीय पासपोर्ट बाळगणे अथवा वापरणे हा गुन्हा मानते. आपल्याच लोकांना 'बाह्य' करण्याची आपली घाई नागरिकत्वाच्या क्षेत्रातही जात नाही.

**अशी गोष्ट ऐकिवात आहे, की कश्मीरच्या एका जुन्या राजाने (नक्की कोण ते माहीत नाही. कदाचित मागल्या शतकातला किंवा त्याही आधीचा असेल. गोष्ट ऐकीव आहे, संदर्भ माहीत नाहीत, आणि माझा इतिहास कच्चा आहे.) म्हणे काशीच्या पंडितांना कळवले की माझी समस्त मुस्लिम प्रजा माझ्या आदेशास मान देऊन हिंदू बनण्यास तयार आहे, तेव्हा कृपया शुद्धी करून त्यांना हिंदुधर्मात सामावून घेणेचे करावे. काशीच्या पंडितांनी साफ नकार दिला. परिणाम आपण पाहतोच.

***भारतीय तथाकथित दुहेरी नागरिकत्व हे काही खरे नाही. सर्वप्रथम भारतीय नागरिकत्व सोडावे लागते, आणि मग या तथाकथित दुहेरी नागरिकत्वासाठी अर्ज करावा लागतो. आणि ते मिळाल्यावर भारतात कितीही काळ (अगदी आयुष्यभरसुद्धा) वास्तव्यासाठी, खाजगी नोकरी/धंद्यासाठी अथवा शिक्षणासाठी व्हिसा न लागणे अथवा पोलीस नोंदणी करावी न लागणे (जी सामान्यतः दीर्घ काळासाठी भारतात राहू इच्छिणार्‍या कोणत्याही परदेशी नागरिकास करावी लागते), याव्यतिरिक्त भारतीय नागरिकत्वाचे कोणतेही अधिकार मिळत नाहीत. भारतीय पासपोर्ट मिळू शकत नाही. सरकारी नोकरी करता येत नाही. शेतजमीन विकत घेता येत नाही. मतदान करता येत नाही. निवडणुका लढवता येत नाहीत. किंबहुना, 'आयुष्यभराचा व्हिसा' यापलिकडे या तथाकथित दुहेरी नागरिकत्वास फारसा अर्थ नाही. (पण हेही नसे थोडके!)

खर्‍याखुर्‍या दुहेरी नागरिकत्वाची तरतूद असलेल्या इतर देशांत (उदा. ब्रिटन, कॅनडा) असे नाही. ब्रिटिश नागरिकास इतर देशाचे नागरिकत्व घेताना निदान ब्रिटिश कायद्यानुसार तरी आपले ब्रिटिश नागरिकत्व सोडावे लागत नाही. (ज्या देशाचे नागरिकत्व घ्यायचे त्या देशात दुहेरी नागरिकत्व अवैध असल्यास कदाचित सोडावे लागेल, पण तो भाग वेगळा. ब्रिटिश कायदा तरी असा कोणताही निर्बंध घालत नाही.) असा दुसर्‍या देशाचे नागरिकत्व घेतलेला पण आपले ब्रिटिश नागरिकत्व टिकवून असलेला ब्रिटिश नागरिक ब्रिटिश पासपोर्ट बाळगू व वापरू शकतो, आणि त्याला ब्रिटिश नागरिकाचे (मतदानाच्या आणि निवडणुका लढवण्याच्या अधिकारांसह) सर्व अधिकार प्राप्त असतात. थोडक्यात तो ब्रिटनचा पूर्ण नागरिक राहतो.

तसा भारतीय दुहेरी नागरिकत्वाचा कायदा, त्यातल्या तरतुदी (किंवा तरतुदींचा अभाव), त्यातले विरोधाभास आणि त्यामागचे (लालकृष्ण अडवानीलिखित) विधेयक यांचा थोडाफार अभ्यास केल्यास, मागचापुढचा किंवा आपण हे नेमके कशासाठी करतो आहोत याचा फारसा विचार न करता केलेला हा कायदा आहे, हे लक्षात येते. मुळात ओव्हरसीज़ फ्रेंड्स ऑफ बीजेपीकडून (आर्थिक इ.) पाठबळ मिळत राहावे, म्हणून त्यांना खूष ठेवण्यासाठी काहीतरी भावनिक नजराणा म्हणून घाईघाईने बनवून तोंडावर फेकलेला हा कायदा होता. आणि ओव्हरसीज़ फ्रेंड्स ऑफ बीजेपीलासुद्धा यात भावनांच्या नावावर आपल्याला उल्लू बनवले जात आहे, किंवा यातून कोणाचाच काही फारसा फायदा नाही, हे काही केल्या लक्षात आले नाही. (शेवटी बोलूनचालून भाजपचेच मित्र ते!) आणि नंतर मनमोहनसिंगांच्या काँग्रेस सरकारला यात (ठराविक १६ देशांऐवजी पाकिस्तान व बांग्लादेश वगळता जेथे दुहेरी नागरिकत्व वैध आहे अशा कोणत्याही देशासाठी ही योजना खुली करण्याव्यतिरिक्त) फारसा बदल करण्यात स्वारस्य नसावे.

यातले विरोधाभासही मोठे मनोरंजक आहेत. एखाद्या दुहेरी नागरिकाच्या मुलांना (काही पिढ्यांपर्यंत) अर्ज करून (दुहेरी नागरिकत्व पुढच्या पिढीस आपोआप मिळत नाही. अर्ज करावा लागतो.) दुहेरी नागरिकत्व मिळवता येते. याचा अर्थ, भारताबाहेर जन्मलेल्या आणि म्हणून परदेशी नागरिकत्व असणार्‍या मुलास, त्याच्या पालकांपैकी किमान एक जण भारताचा भूतपूर्व नागरिक असलेला परदेशी नागरिक असेल, तर दुहेरी नागरिकत्व मिळू शकते. मात्र अशा मुलाचे दोन्ही पालक जर भारतीय नागरिक असतील, तर दुहेरी नागरिकत्व मिळू शकत नाही. (थोडक्यात, 'दुहेरी नागरिकत्व पाहिजे? मग आईवडिलांपैकी एकाला भारतीय नागरिकत्व सोडून द्यायला सांग!')

थोडक्यात, कोणत्याही प्रकारचे नागरिकत्व न देणारे हे आभासी नागरिकत्व आहे. भारताच्या विविध वकिलातींच्या संकेतस्थळांवर 'भारताचे दुहेरी नागरिकत्व [अधिकृत नाव: ओव्हरसीज़ सिटिझनशिप ऑफ इंडिया] हे नागरिकत्व नाही; भारतीय कायद्यात दुहेरी नागरिकत्वाची कोणतीही तरतूद नाही आणि परदेशी नागरिकत्व स्वीकारल्यानंतर भारतीय नागरिकत्वाचा त्याग न करणे अथवा भारतीय पासपोर्ट बाळगणे अथवा वापरणे हा पासपोर्ट ऍक्टान्वये गुन्हा आहे, तेव्हा परदेशी नागरिकत्व स्वीकारल्यावर त्वरित आपला भारतीय पासपोर्ट रद्द करण्यासाठी वकिलातीकडे पाठवावा.' असे स्पष्टपणे लिहिलेले असते.

थोडक्यात, इथेही 'तुम्ही आता आमचे नाही, तुम्ही बाहेरचे. (फक्त मेहेरबानी करून तुम्हाला परत येण्याचा अधिकार - मागितलात तर! - देऊ शकतो.)' असे म्हणण्याचा हा प्रकार म्हणावा काय?